Thursday, July 5, 2007

Những nhà khoa học không biết xấu hổ

Viết tiếp chuyến đi Montréal ...

Trong hội nghị nào cũng có những diễn viên và khán giả. Diễn viên thường là giáo sư, chuyên gia có tên tuổi trong ngành. Khán giả thì đủ loại, từ bác sĩ cấp thấp đến giáo sư cấp cao. Khán giả cũng có thể là các công ti thuốc, và ... "tình báo". Nói tình báo là quá đáng, vì họ không phải tình báo đúng nghĩa, mà chỉ muốn đến xem "đối thủ" của họ đang làm nghiên cứu gì, trình độ tới đâu ... Tình báo thường là các chuyên gia trong ngành và các công ti thuốc. Khán giả đến nghe ngoài những lời hay ý đẹp, còn là những nghiên cứu mới có thể giúp họ trong việc chăm sóc bệnh nhân.

Trong hội nghị thường có nhiều hội thảo (symposium), và hội thảo thường do các công ti thuốc hay một nhóm chuyên gia đứng ra tổ chức. Chương trình hội thảo năm nay dành một phần lớn cho thuốc bisphosphonates, những thuốc phòng chống gãy xương đang rất thịnh hành trên thị trường. Điều làm tôi chú ý trong hội nghị là thái độ của một giáo sư có tiếng và có quyền trong chuyên môn: giáo sư SC ở Hà Lan. Ông này là một chuyên gia nội tiết học, từng là chủ tịch hội loãng xương quốc tế, không phải vì ông tài giỏi xuất sắc, mà vì ông rất giỏi trong chính trị khoa học.

Cách đây 2 năm, trong một symposium do Merck (công ti sản xuất thuốc alendronate) tổ chức ở Mĩ, SC là người cổ động cho alendronate nhiệt tình nhất. Tôi còn nhớ trong một bài nói chuyện 20 phút, ông lặp lại cái điệp khúc “alendronate is better than risedronate” đến 5 lần! Một bác sĩ ngồi cạnh tôi hỏi tôi một cách mỉa mai: không biết thằng cha này là giáo sư của đại học Free hay là nhân viên tiếp thị của Merck? Tôi mỉm cười.

Đến năm nay, khi Proctor & Gamble (nhà sản xuất thuốc risedronate, một đối thủ của alendronate) tổ chức một symposium cũng về bisphosphonate, và SC cũng là một diễn giả. Lần này, SC quay 180 độ: ông trình bày số liệu cho thấy risedronate tốt hơn alendronate! Ông không hề tỏ ra ngượng ngùng khi nói câu “risedronate is better than alendronate” chút nào!

Tôi kinh ngạc với thái độ của SC. Thật ra, tôi rất khinh những người như SC, chẳng phải vì ông ta thiếu tài chuyên môn, mà vì ông ta thiếu cái đạo đức số 1 của khoa học: thành thật tri thức.

Sau khi SC trình bày tôi thấy chẳng ai hỏi han hay chất vấn gì, nên tôi muốn lấp cái khoảng im lặng đáng sợ này. Tôi đứng lên hỏi một câu mà tôi biết rất rõ rằng ông sẽ không có khả năng trả lời. Trong bài nói chuyện của ông, ông trình bày kết quả một nghiên cứu cho thấy bệnh nhân được điều trị bằng risedronate có tỉ lệ gãy xương là 0.5%, còn nhóm giả dược là 1.2%, và do đó ông kết luận risedronate có hiệu quả giảm nguy cơ gãy xương gần 60%. Một con số rất ấn tượng! Tôi đặt lại vấn đề: nếu bệnh nhân uống thuốc thì điều mà họ muốn biết không phải là xác suất bị gãy xương mà là xác suất không bị gãy xương. (Có ai uống thuốc mà kì vọng mình mắc bệnh đâu). Do đó, cách diễn tả của SC là bất hợp lí và phi thực tế. Tôi nói tỉ lệ không gãy xương trong nhóm được điều trị bằng risedronate là 99.5%, và trong nhóm giả dược là 98.8%; do đó, tỉ số lợi ích là khoảng 1.1. Nói cách khác, risedronate chỉ đem lại lợi ích 0.7% cho bệnh nhân mà thôi, chứ không phải 60% như ông thổi phồng!

Thật ra mô tả hiệu quả của một thuật điều trị là một vấn đề làm nhức đầu nhiều chuyên gia, mà cho đến nay vẫn chưa có câu trả lời thỏa đáng. Đây cũng là một lĩnh vực nghiên cứu thú vị.

Tôi thấy SC chết lặng gần 1 phút, không trả lời được! Giáo sư chủ tọa vội vàng “chữa cháy” bằng cách tranh luận với tôi. Tất nhiên, dù ông có 3 đầu 6 tay cũng không tranh luận lại tôi về vấn đề này, nhưng vì tình đồng nghiệp với nhau và quan hệ sau này, cho nên sau vài trao đổi qua lại tôi quyết định “tha” cho ông ta. Đến giờ giải lao, nhiều người đến chúc mừng tôi và tỏ ra cảm phục với cách đặt vấn đề của tôi làm cho SC chết đứng. Thậm chí còn có đại diện của công ti Merck mời đi ăn cơm tối!

Thật ra thì thuốc bisphosphonate có hiệu quả chống gãy xương. Nhưng lợi ích của thuốc đã được thổi phồng bằng những con số thống kê quá lâu, chẳng ai chất vấn, cho nên ai cũng thấy đó là chuyện bình thường. Đến khi tôi đặt vấn đề thì người ta mới vở lẽ là còn có một cách nhìn khác thực tế hơn, lâm sàng hơn, và đặt trọng tâm vào lợi ích bệnh nhân hơn là những con số vô hồn. Tôi dự định sẽ viết một bài xã luận về vấn đề này sau khi đi Việt Nam về.

Qua câu chuyện này tôi muốn nói rằng có không ít chuyên gia, giáo sư ngoại quốc hành xử rất đáng khinh. Họ chỉ là những cái loa lặp lại những gì mà người khác nói chứ không chịu khó suy nghĩ và tìm hiểu xem họ nói có chính xác hay không. Y khoa là một ngành nghề đầy bất định, và không chịu nhận thức những bất định này là một sai lầm lớn của nghề y.


2 comments:

Van Tai said...

Anh Tuấn xem thêm thuốc Plavix xem sao, nó cũng htế đấy, nhưng sao thấy bán chạy quá trời,và còn nhiều thuốc khác nữa, em phân vân quá về hiệu quả của các thuốc chữa bệnh hiện nay.

Van Tai said...

À, ở VN mình thì alendronate được dùng nhiều hơn hay risedronate được dùng nhiều hơn hả anh?