Sunday, August 12, 2007

Bà Mười Xiềm

Lần sau về Việt Nam, nhất định tôi phải ghé qua quán của bà Mười Xiềm mới được. Tôi nghe tiếng bà từ mấy tháng trước khi bà đi biểu diễn cách làm bánh xèo bên Mĩ. Nói đến bánh xèo, ở Kiên Giang cũng có một tiệm rất oách tại khu đất Lấn biển, và theo tôi, bánh xèo ở đây ăn cũng rất ngon với đầy đủ rao miệt miền Tây.

Đọc bài này thấy giận cho cái công ti du lịch Phù Sa (hay phù thủy gì đó), ỷ sức mạnh đồng tiền để lấn ép một người làm ăn chân chất như vậy. Tại sao mấy ông trong ủy ban không có một lời “hỏi han” cái công ti phù thủy này nhỉ?

Đọc bài này tôi yêu nhất là câu chữ của bà Mười Xiềm. Ôi, những chữ mộc mạc, đặc sệt chất miền Tây sông nước làm sao! Tôi đọc đi đọc lại mà cứ tưởng tượng mình là phóng viên đang nói chuyện với bả. Thích nhất là câu này:

“Hổng phải tui đi Mỹ về bày đặt... làm giá cao nghen. Tại tui thấy khách ăn bây giờ toàn người ở chợ không à, tui phải mua tép lớn hơn một chút, mua thêm thịt thà vô nữa thành thử hổng lời lóm hơn trước nhiêu đâu. Mà tại mấy cô quảng cáo cho tui quá chừng, tui phải làm sao cho xứng, để người ta đừng chê. Lúc này tui... có tiếng rồi mà".

NVT


http://www1.thanhnien.com.vn/Kinhte/2007/8/10/204462.tno
Bà Mười Xiềm bị "ăn theo" thô bạo

09/08/2007

Từ khi đi Mỹ về, bà Mười Xiềm ở Cần Thơ - nghệ nhân đại diện Việt Nam dự Lễ hội văn hóa dân gian do Viện Smithsonian tổ chức tại Washington D.C (Mỹ) - bán bánh xèo không ngơi tay. Thế nhưng
thương hiệu Mười Xiềm đang có nguy cơ bị triệt tiêu...

Thương hiệu nổi tiếng

Bà Mười Xiềm nói, mọi lần đi chợ tốn ngoài trăm ngàn là mua đủ vật dụng để bán, giờ phải chi chừng năm, bảy trăm ngàn đồng. Con cháu trong nhà làm không ngơi tay, bữa nào khách đông bà phải rủ bà con lối xóm lại giúp và chia nhau chút đỉnh tiền công xá. Khách của bà Mười Xiềm giờ không chỉ bà con lối xóm của khu Trà Nóc, mà còn là thầy cô giáo, cán bộ công nhân viên, du khách từ Sài Gòn và các tỉnh lân cận đến ăn. Trong khi đó, cái quán lá đơn sơ của bà Mười Xiềm nằm tuốt trong một con đường ngoại ô heo hút. Mới đây, nhân dịp khai trương mở rộng nhà sách tại Cần Thơ, các thành viên của Công ty Văn hóa Phương Nam đã đưa nguyên đoàn quan khách từ Sài Gòn xuống đi ăn bánh xèo Mười Xiềm. Không cao lương mỹ vị gì nhưng khi vừa gói cái bánh xèo giòn rụm, vừa nghe bà Mười kể chuyện tây, chuyện ta, lại thêm tiếng ếch nhái, ễnh ương ì ộp quanh nhà thì tất thảy mọi người đều bảo "Đã!".

Tuyệt đại đa số khách từ xa đến đều bảo họ biết đến bánh xèo Mười Xiềm là qua báo chí. Thử vào trang web tìm kiếm Google, gõ tên "bà Mười Xiềm", trong 0,25 giây cho ra... 5.690 trang thông tin có tên bà Mười! Hầu như tất thảy báo chí trong và ngoài nước đều thông tin đậm về sự kiện bà Mười đi Mỹ. Có thể kể ra: "Mười Xiềm đi Mỹ", "Mười Xiềm nổi lửa đổ bánh xèo tại Washington D.C", "Hoan hô bà Mười Xiềm" (Thanh Niên), "Mười Xiềm đi sứ bánh tét" (Sài Gòn Tiếp Thị), "Bánh xèo đi Mỹ" (Sài Gòn Giải Phóng)...

Khi bà Mười qua Mỹ, rất nhiều bà con xa xứ đến tìm gặp bà vì "Tui đọc Báo Thanh Niên điện tử biết bà, giờ tới gặp nói chuyện chơi cho đỡ nhớ quê mình". Rõ ràng, bà Mười Xiềm đã hoàn thành xuất sắc vai trò một "sứ giả văn hóa" đem chuông đi đánh xứ người. Và báo chí đã góp phần không nhỏ trong việc định hình một thương hiệu chỉ trong thời gian rất ngắn. Bà Mười cũng lật đật... tăng giá một cái bánh xèo từ 3 ngàn đồng lên 5 ngàn đồng. Bà hịch hạc nói: "Hổng phải tui đi Mỹ về bày đặt... làm giá cao nghen. Tại tui thấy khách ăn bây giờ toàn người ở chợ không à, tui phải mua tép lớn hơn một chút, mua thêm thịt thà vô nữa thành thử hổng lời lóm hơn trước nhiêu đâu. Mà tại mấy cô quảng cáo cho tui quá chừng, tui phải làm sao cho xứng, để người ta đừng chê. Lúc này tui... có tiếng rồi mà".

"Ăn theo" kiểu... hỗn!

Quả tình việc định hình thương hiệu của bà Mười Xiềm là chuyện mà bất kỳ nhà kinh doanh dù tiếng tăm cỡ nào cũng phải... thèm! Khi bà Mười chưa đi Mỹ, tại tọa đàm "Liên kết giải pháp phát huy giá trị đặc sản truyền thống" do Báo Sài Gòn Tiếp Thị tổ chức tại Cần Thơ, có một số công ty đã ký kết bản ghi nhớ sẽ giúp đỡ khi bà Mười đi Mỹ trở về; đại biểu huyện Phú Tân (tỉnh An Giang) thì tài trợ nếp cho bà gói bánh, chỉ mong sao bà Mười nói giùm cho một tiếng "Dẻo vậy là nhờ tui gói nếp Phú Tân nghen".

Tuần trước, một doanh nhân địa phương lân cận đã nhờ báo chí "nói giúp" với bà Mười cho họ một cuộc hẹn. Điều họ muốn thương thảo hợp tác là: một là mời bà Mười đứng bán giúp những ngày cuối tuần, có xe đưa đón đàng hoàng; hai là mời bà Mười lên hợp tác làm một tháng ẩm thực mang tên Mười Xiềm; ba là nhượng quyền thương hiệu "Mười Xiềm" và họ cam đoan sẽ chỉ kinh doanh một điểm duy nhất tại địa phương đó mà thôi. Hào hứng báo tin, ai dè bà ỉu xìu: "Hổng được rồi cô ơi. Họ nói tui giờ là người của Nhà nước rồi. Tui ký rồi, nội trong vòng 3 năm tui chỉ làm với họ thôi". Ủa, "họ" nào mà mang danh Nhà nước nói kỳ vậy nè!

Sáng 9/8, tôi trở lên quán bà Mười. Hỡi ôi! Tấm bảng "Bánh xèo Mười Xiềm" có tấm hình bà Mười tráng bánh, có biểu tượng nhà lồng Chợ cổ Cần Thơ rất tình tự dân tộc do Báo Sài Gòn Tiếp Thị treo tặng ngay chính diện đã bị lột xuống, thay vào đó là bảng hiệu của... Công ty du lịch Phù Sa, trực thuộc Công ty nông súc sản xuất nhập khẩu Cần Thơ. Dường như bảng hiệu chưa đã, công ty này còn chơi luôn một hộp đèn chần dần. Ông chồng bà Mười méo miệng than: "Hôm đó tui không cự nự là mấy ổng bắt dẹp sạch tấm bảng Mười Xiềm rồi. Đây là nhà tui, người ta ăn là ăn bánh xèo Mười Xiềm mà sao tui hổng được quyền". Mà quả tình, giữa bánh xèo Mười Xiềm, ai nấy đều biết tiếng và Phù Sa - một khu du lịch vẫn còn còn vắng khách - thì đâu là chủ thể đây?

Đạo đức kinh doanh ở đâu?

Hỏi ra mới biết, theo thỏa thuận bà Mười sẽ sang khu du lịch Phù Sa bán 2 ngày cuối tuần, mỗi ngày được trả lương 300 ngàn đồng và kéo dài trong 3 năm. Nghe thì có vẻ lớn (đối với một nông dân, chứ đối với nghệ nhân thì chưa chắc), mỗi năm được chừng 30 triệu, nhưng khổ nỗi bà chỉ được lãnh theo tuần, làm tới đâu lãnh tới đó. Nếu vậy thì can cớ gì để treo bảng hiệu kiểu này. Bà Mười nói: "Họ có tài trợ tui một số món đồ: mấy bộ bàn, 20 cái dĩa, 40 cái chén, cái tủ lạnh 3,6 triệu nhưng tiền điện tui trả, đưa tui 4,8 triệu nhưng chỉ để làm cầu tiêu cho du khách...". Chỉ có vậy mà thôi.

Nhìn kỹ bảng hiệu của công ty này mới thấy tên bà Mười nhỏ xíu so với thương hiệu công ty và lại còn chi chít thông tin về tour, tuyến, địa điểm du lịch... Một đồng nghiệp cùng đi phán một câu: "Mấy cha nội này "ăn theo" mà... vừa hỗn, vừa tham". Dù trong thỏa thuận với bà Mười chỉ có hợp tác 2 ngày cuối tuần mà thôi, nhưng trên hộp đèn lại thông báo giờ bán các ngày còn lại, kiểu như đây là vệ tinh của Phù Sa. Tôi hỏi bà Mười vậy chớ họ có trả thêm một khoản nào khác không? Bà Mười chất phác trả lời: "Thôi kệ cô ơi. Trời cho mình làm ăn khá thì mình khá. Giờ mình nói ra thì người ta nói mình tham tiền của người ta".

Tôi đặt lại vấn đề của doanh nhân địa phương lân cận về hợp tác kinh doanh và nhượng quyền thương hiệu, bà Mười nói: "Để tui xin phép mấy ông Phù Sa coi thử nghen cô". Bà nói thêm: "Hôm trước đi họp mấy ổng nói tui không làm cho Phù Sa thì cũng phải làm cho một điểm nào đó ở Cần Thơ chứ không đi xứ khác. Tại tui là người của Nhà nước rồi".

Quả là một bà nông dân chất phác, coi trọng lời hứa, rất đáng kính trọng. Và bà luôn cho rằng mình chịu ơn "mấy ông Nhà nước" quá chừng (ý bà chỉ mấy ông doanh nghiệp), trong khi chính chúng ta mới là người chịu ơn khi bà đã quảng bá quá thành công hình ảnh Việt Nam tại Mỹ.

Qua việc "hợp tác kinh doanh" mà bà Mười bị "ăn theo" một cách quá đáng như vậy, thấy nổi lên một số chuyện cần bàn. Cung cách làm ăn khá vụng về của một doanh nghiệp Nhà nước đã vô hình trung triệt tiêu thương hiệu Mười Xiềm. Tại sao lại có một số ý kiến quá cục bộ, địa phương khi cho rằng bà Mười ở trên đất Cần Thơ là chỉ được làm ở Cần Thơ? Việc địa phương đưa bà đi dự lễ hội không đồng nghĩa với việc bà không được tự do hành nghề theo cách của mình. Thứ nữa, Cần Thơ đang chuẩn bị cho năm du lịch quốc gia với mong muốn thu hút nhiều khách du lịch. Điều du khách cần là cái không gian dân dã quê mùa, nay không gian đó bị can thiệp thô bạo liệu họ có còn muốn đến? Đó là chưa tính đến khả năng dễ xảy ra khi các công ty lữ hành khác đưa khách đến, thấy nhà bà Mười đã trở thành vệ tinh của một công ty cùng ngành nghề liệu họ có đến lần thứ hai? Điều cuối cùng, các cơ quan văn hóa đưa bà Mười đi Mỹ nghĩ sao đây khi trong hợp đồng với Phù Sa có ghi bà sẽ có mặt tại nơi này cả các ngày lễ, Tết? Lỡ trong những dịp này Nhà nước cần bà Mười - mà nay là nghệ nhân, là sứ giả văn hóa - đi quảng bá, giao lưu thì sao?
Xoay quanh sự kiện này sẽ không chỉ dừng lại ở chuyện xây dựng thương hiệu, chuyện PR, nhượng quyền kinh doanh, sản phẩm du lịch mới... Không hiểu, Cục Di sản văn hóa sẽ nghĩ sao trước việc một nghệ nhân, một "sứ giả" văn hóa phi vật thể đã bị "ăn theo" một cách thô bạo như vậy. Tiếc cho Cần Thơ - vốn đã nghèo sản phẩm du lịch - nay có nguy cơ mất luôn một thương hiệu quá thành công. Rốt cùng thấy thương bà Mười quá đỗi...


Hồng Hạnh

No comments: