Thursday, April 24, 2008

Thịt chó là nguyên nhân của bệnh tiêu chảy cấp tính?

Hôm nay, đọc bản tin khá giật gân, nói rằng thịt chó là nguyên nhân của bệnh tả mới bộc phát vừa qua. Lần này thì một ông Tây nói như thế. Tôi thì nghĩ khó có khả năng thịt chó là nguyên nhân gây bệnh tả (làm gì xác định “nguyên nhân” dễ như thế). Điều đáng chú ý là ông chẳng có dữ liệu nào làm bằng chứng. Tôi sợ là lịch sử lặp lại, vì năm ngoái nói mắm tôm là thủ phạm và đã sai. Điều đáng chú ý là chẳng có ai trong Bộ y tế nước ta nói gì trước phát biểu này. Nếu nó sai thì một bộ phận nhà hàng thịt chó sẽ bị ảnh hưởng. Vì thế tôi viết bài sau đây để bày tỏ vài ý kiến.

Chúng tôi cũng có viết một thư tiếng Anh cho ông Olive và chờ thông tin từ ông ấy. Lá thư bằng tiếng Việt thì kèm dưới bài này.

NVT

===

Báo Pháp Luật TPHCM ngày 23/4/2008 dẫn lời phát biểu của Tiến sĩ Jean-Marc Olive (Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam) cho biết “đợt dịch tiêu chảy cấp ở Việt Nam lần này là bất thường và nguyên nhân đầu tiên là từ thịt chó”. Trước đó một ngày, báo Tiền Phong cũng có tin “Mắm tôm được minh oan, thịt chó bị kết tội”. Tuy nhiên, cả 2 bài báo không cung cấp thêm thông tin nào làm cơ sở cho kết luận này! Các lí giải của ông Olive như tường thuật trong bài báo cũng không thuyết phục.

Tuy nhiên, phát biểu qua một hãng thông tấn ngoại quốc, ông cho thêm một thông tin quan trọng. Dưới tựa đề “Dog Meat May Be Spreading Vietnam's Cholera Outbreak (tạm dịch: Thịt chó có thể lan truyền dịch tả ở Việt Nam) [1], ông Olive trả lời phỏng vấn qua điện thoại rằng: ăn thịt chó hay các thức ăn khác ở hàng quán có bán thịt chó tăng nguy cơ mắc bệnh tiêu chảy cấp tính trầm trọng do nhiễm vi khuẩn tả gấp 20 lần [2]. Mặc dù mắm tôm đã được Bộ Y tế “minh oan”, nhưng bài báo tiếng Anh của hãng Bloomberg.com vẫn còn nhắc rằng mắm tôm là nguyên nhân của 157 trường hợp bệnh tả vào tháng 11 và 12 năm 2007, và họ nói rằng đây là nguồn tin của Bộ Y tế [3]!

Thế là qua tuyên bố này món ăn “quốc hồn quốc túy” của Việt Nam được diễu hành trước dư luận quốc tế. Nhưng chúng ta có thể nào chấp nhận những tuyên bố của ông Tiến sĩ Jean-Marc Olive không? Tôi -- một người không ăn thịt chó -- nghĩ là không thể chấp nhận được. Tôi có lí do để nghi ngờ phát biểu của ông, và nghi ngờ rằng kết luận đó sai. Sau đây là những lí do mà tôi không không nhất trí với tuyên bố của ông Olive trên báo chí tiếng Anh:

Thứ nhất, chưa có nghiên cứu nào cho thấy ăn thịt chó hay ăn thức ăn ở hàng quán thịt chó tăng nguy cơ mắc bệnh tiêu chảy cấp tính gấp 20 lần. (Thật ra, ngay cả con số 20 lần cũng là mơ hồ rồi: 20 lần so là sao với nhóm đối tượng nào?) Việc ông sử dụng thuật ngữ “nguy cơ” (risk) hàm ý cho biết nghiên cứu của ông xuôi theo thời gian (prospective study), nhưng tôi không tin ông có thể làm một nghiên cứu nhanh như thế vì dịch tả chỉ mới bộc phát từ vài tuần qua. Tuy nhiên không loại trừ khả năng ông Olive đã có tiến hành nghiên cứu theo mô hình bệnh chứng, nhưng với một mô hình này ông cũng không thể kết luận về một mối quan hệ nhân quả được.

Thứ hai, không thể tách rời ảnh hưởng của một yếu tố từ thực phẩm như thịt chó. Ai cũng biết ăn thịt chó thường đi kèm với rau và mắm tôm. Nay thì chúng ta biết rằng mắm tôm không chứa vi khuẩn tả, vì mắm tôm có nồng độ muối quá cao không có vi khuẩn V. cholera nào sống được. Ngay cả tài liệu của WHO cũng nói như thế (No risk of cholera is to be expected from foods […] with salt-preserved foods -- không có nguy cơ bệnh tả từ những thực phẩm bảo quản bằng muối). Rau cải có thể nhiễm V. cholera vì qua đường nước, và nước thì có thể hàm chứa vi khuẩn này. Nếu thịt chó được nấu chín (rất thường) thì vi khuẩn tả và E. coli không tồn tại được. Như vậy, nói “dog meat” (thịt chó) mà không tách rời ảnh hưởng của yếu tố rau cải (còn gọi là yếu tố trung gian hay confounder) là rất sai lầm về lí thuyết dịch tễ học.

Thứ ba, ông có thể vi phạm qui ước khoa học. Tôi và đồng nghiệp không tìm thấy một nghiên cứu nào về mối liên hệ giữa ăn thịt chó và bệnh tả hay tiêu chảy cấp tính cả. Tìm trong thư viện y khoa toàn cầu PubMed với từ khóa “Olive JM and cholera” hay “Olive JM and diarrhea” chúng tôi cũng không thấy nghiên cứu khoa học nào. Như vậy có thể kết luận rằng ông chưa làm nghiên cứu nào cả về lĩnh vực này. Tuy nhiên, trong trường hợp ông có làm nghiên cứu mà chưa công bố, thì chúng tôi e rằng ông đã vi phạm Qui ước Ingelfinger trong hoạt động khoa học. Qui ước này không cho phép bất cứ nhà nghiên cứu nào công bố kết quả khoa học trên các cơ sở truyền thông đại chúng mà chưa qua bình duyệt bởi các chuyên gia.

Đề nghị của WHO nói rõ rằng trong nỗ lực phòng chống cholera, không nên ngăn cấm việc buôn bán, vận chuyện, hay sử dụng các thực phẩm không hàm chứ vi khuẩn cholera [4]. Trong khi chưa có bằng chứng khoa học để “kết tội” thịt chó là nguyên nhân bệnh tả, tôi nghĩ những tuyên bố của ông Olive là quá hấp tấp và thiếu cơ sở khoa học. Sự bất cẩn này có thể gây tác hại đến một thành phần kinh tế của Việt Nam, vá đó là một điều đáng tiếc, nếu không muốn nói là khó chấp nhận được.

Tôi nghĩ vấn đề không phải là tìm một loại thực phẩm nào để “tố cáo” đó là thủ phạm hay nguyên nhân của lần bộc phát bệnh tả lần này. Vấn đề chính vẫn là tạo nguồn nước sạch hay nâng cao chất lượng nước sinh hoạt, xử lí cống rảnh và rác, vệ sinh gia đình, cầu tiêu, rửa tay bằng xà phòng. Kinh nghiệm từ các nước Nam Mĩ cho thấy các biện pháp này có thể giảm nguy cơ mắc bệnh tả và tiêu chảy từ 36% đến 47%.

Nước, rác và vệ sinh là những vấn nạn môi trường lớn nhất trong thế kỉ 20, và cũng chính là mối đe dọa đến an sinh và sức khỏe của dân tộc trong thế kỉ 21. thống kê cho thấy khi GDP nước ta tăng 1% thì rác thải tăng 3%. Trong định hướng trở thành một nước công nghiệp trong vòng 20 năm tới, chúng ta cần phải dứt khoát giải quyết vấn đề ô nhiễm môi trường và từng bước xóa bỏ các bệnh truyền nhiễm. Theo tôi, chúng ta cần tiếp cận và giải quyết vấn đề qua cách tiếp thị vệ sinh. Cần phải xem vệ sinh là một loại “thương hiệu” mang tính bản chất văn hóa, cũng như khi nói đến người Nhật chúng ta nghĩ ngay đến một dân tộc có nền vệ sinh rất cao.

Chú thích:

[1] Chú ý họ sử dụng từ cholera outbreak (dịch tả), và dè dặt với động từ may (có thể), chứ không khẳng định như báo chí Việt Nam.

[2] Nguyên văn: “Eating dog meat or other food from outlets that serve it is linked to a 20-fold increase in the risk of developing the severe acute watery diarrhea commonly caused by the cholera bacterium” (hãng tin bloomberg.com ngày 23/4/2008).

[3] Nguyên văn “Contaminated shrimp sauce caused at least 157 cholera cases in November and December, Vietnam's health ministry said last year.” (hãng tin bloomberg.com ngày 23/4/2008).

[4] WHO guidance on formulation of national policy on the control of cholera, WHO/CDD/SER/92.16 REV.1. Nguyên văn “No action to restrict the sale, transport, or use of such foods is justified as part of measures to control cholera.”

==========================


Thư gửi ông Olive của WHO:


Dr. Jean-Marc Olive

Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam

63 đường Trần Hưng Đạo

Hà Nội

Email: who@vtn.wpro.who.int

Re: Tìm hiểu dữ liệu về bệnh tả

Thưa Dr. Olive,

Chúng tôi là một nhóm bác sĩ và nhà dịch tễ học ngoài chính phủ ở Thành phố Hồ Chí Minh, những người quan tâm đến các vấn đề y tế công cộng ở Việt Nam. Chúng tôi biết rằng ông có tham gia vào việc theo dõi trận dịch tả mới đây ở Hà Nội, và chúng tôi viết thư này để mong ông chia sẻ với chúng tôi một số thông tin liên quan đến trận dịch đó.

Chúng tôi mới đọc một bình luận của ông qua một bản tin trên hãng thông tấn Bloomberg.com (23/4/2008) mà trong đó ông tuyên bố rằng thịt chó có liên quan đến dịch tả ở Hà Nội. Theo như bản tin, ông còn phát biểu rằng ăn thịt chó làm tăng nguy cơ mắc bệnh tả đến 20 lần. Đây là một thông tin quan trọng và thú vị mà chúng tôi muốn tìm hiểu thêm. Thật ra, chúng tôi ngạc nhiên khi ông dùng chữ “link” một thuật ngữ được xem là quá khẳng định trong y văn dịch tễ học!

Chúng tôi đã tìm trong thư viện PubMed về những bằng chứng của mối liên hệ giữa thịt chó và bệnh tả, nhưng chúng tôi không tìm thấy một bằng chứng nào như thế cả. Giả thiết rằng ông và đồng nghiệp đã tiến hành một nghiên cứu về mối liên hệ đó nhưng chưa công bố trên một tập san quốc tế; nếu như thế thì chúng tôi e rằng ông đã vi phạm Qui ước Ingelfinger.

Nếu ông đã thật sự tiến hành một nghiên cứu về thịt chó và bệnh tả, xin ông làm ơn chia sẻ với chúng tôi kết quả, phương pháp và cách diễn giải mối liên hệ đó. Chúng tôi đặc biệt muốn biết các thông tin sau đây: mô hình nghiên cứu là gì, có bao nhiêu đối tượng tham gia và họ được tuyển như thế nào, thời gian theo dõi là bao lâu, những vi khuẩn nào đã được xét nghiệm trên thịt chó, tỉ số nguy cơ ra sao, và bằng cách nào mà ông có thể xác định mối liên hệ nhân quả như ông phát biểu với truyền thông quốc tế. Chúng tôi thành thật ghi nhận sự giúp đỡ của ông qua các thông tin đó.

Chúng tôi muốn chia sẻ với ông một số ý kiến của chúng tôi như sau. Mắc dù cái gì cũng có thể xảy ra, chúng tôi (những người không ăn thịt chó) nghĩ rằng thịt chó rất khó có thể là nguyên nhân của việc bộc phát dịch tả. Suy nghĩ này xuất phát từ sự thật là thịt chó phải được nấu chín trước khi ăn, và trong môi trường nhiệt độ cao như thế vi khuẩn V. cholerae hay các vi khuẩn gây bệnh tiêu chảy khó có thể sống sót.

Thịt chó thường ăn với rau và mắm tôm. Ngày nay chúng ta biết rằng mắm tôm không hàm chứa có vi khuẩn V. cholerae. Thật vậy, người ta đã xét nghiệm 194 mẫu mắm tôm và 194 mẫu đều âm tính với vi khuẩn V. cholerae. Đây là điều hoàn toàn có thể hiểu được vì mắm tôm là món ăn ướp muối, và chúng ta biết rằng V. cholera không thể sống cũng như không thể phát triển trong điều kiện nồng độ NaCl cao (xin nói thêm rằng nồng độ muối trong mắm tôm sản xuất ở Việt Nam dao động từ 13-25%). Tuy nhiên, rau cải có thể bị nhiễm vi khuẩn liên quan đến bệnh tiêu chảy, bởi vì cách thức trồng và dùng rau ở một số vùng thuộc miền bắc Việt Nam (như sử dụng phân người làm phân trồng rau, không rửa rau cải, hay rửa với nước bị nhiễm trùng) có thể là nguồn lây lan các vi khuẩn liên quan đến bệnh tiêu chảy.

Chúng tôi muốn chỉ ra rằng tháng 10 năm ngoái khi dịch tả xảy ra, một số quan chức y tế tuyên bố rằng mắm tôm nguyên nhân của nạn dịch, nhưng trong các điều tra sau đó thì kết luận này không đúng.

Như ông biết, mặc dù thịt chó không phải là món ăn phổ biến ở Việt Nam, nhưng một bộ phận trong cộng đồng vẫn xem đó là một món ăn truyền thống (cũng như ở Hàn Quốc, Trung Quốc, Phi Luật Tân, Lào, Campuchea, và Thái Lan). Các nhà hàng phục vụ thịt chó và các dịch vụ liên quan là một ngành nghề mà trong đó kinh tế của nhiều người phải phụ thuộc vào. Do đó, chúng tôi rất quan tâm là phát biểu của ông cho rằng thịt chó là nguyên nhân của bệnh tả không có bằng chứng khoa học có thể gây tổn hại đến ngành nghề này và những người làm việc trong ngành.

Dù sao đi nữa, chúng tôi rất cám ơn ông nếu ông có thể cung cấp những thông tin khoa học về mối liên quan giữa thịt chó và dịch tả. Chúng tôi xin cám ơn trước sự giúp đỡ của ông.

Chúng tôi mong đợi trả lời từ ông.

Kính thư,

Phan Xuan Trung

Nguyen Dinh Nguyen

Nguyen Van Tuan

Dr. Jean-Marc Olive

Chief Representative of WHO in Vietnam

63 Tran Hung Dao

Ha Noi

Email: who@vtn.wpro.who.int

Re: Enquiry of cholera outbreak data

Dear Dr. Olive,

We are a group of non-government doctors and epidemiologists based in Ho Chi Minh city who are interested in public health issues in Vietnam. We understand that you have been involved in the monitoring of the recent outbreak, and we are writing to kindly ask whether you could please share with us some scientific information concerning the outbreak.

We have just read your comment reported in Bloomberg.com (23/4/2008) in which you state that dog meat was linked to the cholera outbreak. According to the news service, you also state that eating dog meat or other food from dog-meat based outlets “is linked to a 20-fold increase” in the risk of the disease. This is an important and interesting fact, which we would like to enquire for more information. In fact, we are surprised by the word “link” which is considered too strong in the epidemiologic parlance.

We have searched in PubMed for the evidence of the association between dog meat and cholera, but we could not locate any such evidence. Presumably, you and your colleagues have conducted a study on the association between dog meat and cholera, but you have not published the results. In that case we are concerned that the Ingelfinger Rule has been violated.

If you have conducted such a study, could you please share with us the results, methodology, and interpretation. We specifically would like to know what was the study design, how many individuals had participated in the study, how long have they been followed up for, what bacteria/viruses were tested in dog meat, what were relative risks, and how could you establish the cause-effect relationship that you state in the media. We highly appreciate your help in sharing with us those information.

We would like to share with you some of our opinions as follows. Although everything is possible, we -- non dog-meat eaters -- consider that dog meat is unlikely linked to cholera. This is so, because the meat must be well cooked before serving, and in such a high temperature it is impossible for V. cholerae or indeed any known diarrhea-causing virus to survive.

Dog meat is often served with vegetables and shrimp sauce. We now know that there is no V. cholerae in shrimp sauce. Indeed, 194 samples of the sauce have been tested and none was positive for the V. cholerae virus. This is entirely expected because shrimp sauce is a salt-preserved food, and it is well-known that V. cholera can neither survive nor grow in such a NaCl concentration condition (the salt concentration in Vietnamese shrimp sauce is around 13-25%). Nevertheless, vegetable can be infected with diarrhea-causing bacteria/viruses, because the way the vegetable is grown and used in some parts of north Vietnam (e.g., the use of human excrement as fertilizer, unwashed vegetables, or washing vegetables with bacteria-infected water) can be a source of transmission of diarrhea related viruses.

We should also point out that last October when the cholera outbreak occurred, some Vietnamese health officials announced that shrimp sauce was the cause of the outbreak, but in subsequent investigations this was not the case.

As you know, although dog meat is not popular in Vietnam, a section of the community still considers it a delicacy (just as in Korea, China, the Philippines, Laos, Cambodia, and Thailand). Restaurants that serve dog meat and their related services represent an industry, in which several people livelihood and income are dependent on. Therefore, we are concerned that your statement that dog meat is linked to cholera is not based on scientific fact and can potentially cause serious difficulty to the industry and its workers.

In any case, we would be grateful if you could provide us with scientific information on the association between dog meat and cholera risk. We thank you in advance for your help.

We look forward to hearing from you soon.

Yours sincerely,

Dr. Phan Xuan Trung

Dr. Nguyen Dinh Nguyen

Dr. Nguyen Van Tuan

No comments: