Thursday, August 21, 2008

Hiểu lầm / dịch sai "secular trend"

Hôm nay đọc bài sau đây (“Cải thiện dinh dưỡng và gia tăng tăng trưởng”) của hai tác giả GS TS Hà Huy Khôi và PGS TS Nguyễn Công Khẩn (viện trưởng Viện Dinh dưỡng) thấy có vài số liệu thú vị, nhưng cần xem lại. Một vài quan điểm trong bài viết cũng có thể cần xét lại hay cần có thêm bằng chứng. Nhưng tôi chú ý đến cụm từ “khuynh hướng thế tục” (và họ cho biết đây là cách dịch từ thuật ngữ “secular trends”). Tôi sợ là cách dịch hay hiểu này quá sai.

CẢI THIỆN DINH DƯỠNG VÀ GIA TĂNG TĂNG TRƯỞNG

Theo các nghiên cứu mới nhất về dinh dưỡng, chiều cao theo tuổi được khẳng định là chỉ tiêu dinh dưỡng quan trọng nhất, và các điều kiện môi trường là các yếu tố chính quyết định sự khác biệt về tăng trưởng ở trẻ em. Do vậy, việc giảm suy dinh dưỡng thể thấp còi đang trở thành mục tiêu quan trọng nhất của các chương trình phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em, tiến tới sự gia tăng tăng trưởng của con người hiện đại, bởi sự gia tăng tăng trưởng là bằng chứng thuyết phục về sự cải thiện chất lượng cuộc sống và chất lượng nòi giống.

Vấn đề tăng trưởng và khuynh hướng thế tục (secular trends)

http://www.tchdkh.org.vn/tchitiet.asp?code=2966

Chữ secular trong tôn giáo có nghĩa là “thế tục” như chính thể thế tục = secular regime (để phân biệt với chính thể thần quyền như Hồi giáo chẳng hạn) hay chủ nghĩa thế tục = secularism (chủ nghĩa cho rằng tôn giáo không nên đóng vai trò quyết định hay làm nền tảng của chính trị). Chữ secular xuất phát từ tiếng Latin có nghĩa là "thuộc về thời gian". Bởi vì học thuyết Kitô giáo cho rằng Thượng đế tồn tại ngoại khái niệm thời gian, cho nên người ta mới dùng từ này để chỉ tôn giáo ngoài chuyện thế tục. Chuyện thế tục đây là chuyện xã hội, chuyện nhà nước, v.v…

Nhưng trong khoa học và nhất là y khoa thì thuật ngữ “secular trend” có khi viết là “secular change” thì nghĩa hoàn toàn khác. Ở đây, secular có nghĩa là “long term” (tức là lâu dài). Có thể lấy một ví dụ để minh họa:

Ví dụ: ở Mĩ, trong thập niên 1950s, chiều cao trung bình của nam giới lúc 10 tuổi là 132 cm, và 15 tuổi là 156 cm. Tạm xem là chiều cao trong 10 năm tăng 24 cm. Đến thập niên 1990s, người ta lặp lại nghiên cứu và thấy chiều cao trung bình của các em (nam) lúc 10 tuổi là 139 cm, đến năm 15 tuổi là 166 cm, tức tăng 27 cm trong 10 năm.

Chiều cao (cm) trẻ em (nam) Mĩ lúc 10 tuổi và 15 tuổi vào 1950s và 1990s

Tuổi

Thập niên 1950s

Thập niên 1990s

10 tuổi

132

139

15 tuổi

156

166

Tăng trong 10 năm

24

27

Như vậy, chiều cao trẻ em 10 tuổi ở Mĩ tăng từ 132 cm vào thập niên 1950s đến 139 cm vào thập niên 1990s. Ngoài ra, tỉ suất tăng chiều cao vào thập niên 1950s là 24 cm, nhưng đến thập niên 1990s thì tỉ suất này là 27 cm. Những thay đổi thay thời gian này người ta gọi là secular trends.

Thành ra, secular trend có nghĩa là thay đổi về lâu về dài. Tôi tạm dịch là thời biến (có nghĩa là biến chuyển theo thời gian). Bạn nào có cách dịch hay hơn xin cho ý kiến.

NVT

5 comments:

Anonymous said...

Dear Prof Tuan,

Em la Pham Hiep, 1 nguoi thuong xuyen doc cac bai viet cua anh.
Rat han duoc comment trong blog cua anh.
Xin cam on anh da giai thich ro rang cum tu secular trend. Rat ro rang va de hieu.
Em khong co chuyen mon ve Y khoa hay Dinh duong nen em ko co y dinh de xuat 1 tu nao khac thay tu "thoi bien" cua anh.
Nhung em xin co 1 y kien nhu sau:
Tu lau, em van luon cho rang Ngon ngu khoa hoc trong tieng Viet khong duoc on cho lam, co rat nhieu van de, nhieu tu noi ham ko ro rang. Dieu nay la 1 can tro lon cho sinh vien khoa hoc VN.
Theo em duoc biet, Tu nhung nam 40 cua the ky truoc, GS Hoang Xuan Han da viet 1 cuon Danh tu Khoa hoc, trong do de ra khoang 8 hay 9 chuan lam co so cho viec chuyen ngu cac tu khoa hoc tu tieng nuoc ngoai sang tieng Viet. (neu em nho khong nham, nhung tu Vi Phan, Tich Phan,oxy, nito chinh la do GS Han chuyen ngu)
Rat tiec, ve sau nay, cac nha khoa hoc VN ko ke thua duoc thanh qua ma GS Han da de lai.
Vi vay, em nghi, nguoi lam KH Vietnam nen luu tam den van de nay. Dac biet la nhung nguoi dang lam nhung van de moi me nhu anh. Neu ngay tu dau, ta da ap dung thong nhat duoc cach chuyen ngu, thi se rat huu ich va tien loi cho nhung nguoi o the he sau.
Xin cam on anh da doc cmt.

Than men

Pham Hiep

HB said...

Cháu mạn phép góp ý, dịch secular trend là "trường kỳ biến" tức là biến số thể hiện sự thay đổi trong khoảng thời gian dài. Thời biến của chú chưa bao hàm nghĩa "trong thời hạn dài".

Nguyễn Văn Tuấn said...

Đúng vậy, hầu hết các thuật ngữ khoa học mà chúng ta sử dụng ngày nay đều do cụ Hoàng Xuân Hãn dịch cả. Cụ ấy đúng là đại thụ, là một "học giả" đúng với danh từ đó. Công của cụ ấy lớn lắm. Bây giờ thế hệ hậu sinh như tụi tôi nhìn lại các từ mà cụ ấy dịch tôi chỉ có thể nói phục sát đất. Cụ ấy rất am hiểu về khoa học và nhất là toán (hình như đây là ngành sở trường của cụ). Còn bây giờ thì chúng ta có quá nhiều học giả theo kiểu mì ăn liền nên thuật ngữ dịch tùm lum cả. Có người đề nghị là thôi cứ giữ nguyên tiếng Anh (như Thái Lan làm) cho nó gọn, nhưng tôi nghĩ ít ai chịu ý này vì người mình còn tính tự hào dân tộc khá cao.

"Trường kì biến" nghe rất hay và đúng là phản ảnh cái tính lâu dài (trường). Để xem có ai có ý kiến nào hay hơn không.

NVT

nguoi nha que said...

Hồi tôi học Trung học, Thày dạy Triết nói như sau, đại khái khoa học Việt nam không thể khá vì thiếu danh từ khoa học. Lúc này tôi chưa hiểu nhưng dần dà cho tới bây giờ tôi hiểu câu nói này của Thày nhiều hơn.
Qua chuyện của anh Tuấn với chữ secular trend thì thấy rõ sự thiếu thốn danh từ khoa học này ảnh hưởng ra sao tới suy nghĩ của người học, người đọc.
Tìm ở đâu bây giờ những người như Gs Hoàng Xuân Hãn?
( Xin trình cho Cụ Hãn xem:
Ở trên giấy đăng ký xe hơi có ghi:
- Tải trọng ( capacity weight )
- Tự trọng ( net(?) weight )!
Còn nữa, xe siêu trọng ( chở đồ thật nặng ) , xe siêu trường ( chở đồ thật dài ) Cụ à.

HA HUY said...

Khuynh hướng thế tục về tăng trưởng (secular trends in growth): thuật từ tiếng Việt do GS.TSKH. Lê Nam Trà dùng lần đầu từ năm 1997 để chỉ mô hình tăng trưởng không đứng yên mà thay đổi theo thời gian (xem: Lê Nam Trà, Trần Đình Long: "tăng trưởng ở trẻ em" trong cuốn "Bàn về đặc điểm tăng trưởng của người Việt nam", chương trình nghiên cứu khoa học cấp nhà nước KX07, đề tài KX0707, Hà nội 1997).
Hà Huy Khôi