Saturday, October 11, 2008

Thưởng cho nghiên cứu khoa học như thế nào?

Hôm qua là một ngày đầy ấp lịch trình làm việc. Buổi sáng thì xong việc nộp bài báo cho tập san OI, và xem qua phần báo cáo về một công trình nghiên cứu về bệnh dịch. Chỉ riêng nộp bài báo mà ũng tốn ngót nghét cả hai tiếng đồng hồ, ấy là nhờ có đường truyền internet mạnh, chứ không thì chắc còn chờ lâu hơn nữa. Buổi chiều thì có cuộc gặp với các bạn của một đại học bàn cách làm sao vực dậy tiềm năng nghiên cứu y khoa của trường và bệnh viện. Bàn thảo thì nhiều, nhưng nói một hồi lại xoay quanh câu chuyện thưởng tiền mặt cho một công trình khoa học được công bố quốc tế mà PTT Nguyễn Thiện Nhân công bố ý định gần đây (và cũng gây ra nhiều tranh cãi).

Cụm từ “công bố quốc tế” hình như được anh Phạm Duy Hiển hay Phạm Đức Chính sử dụng đầu tiên để nói đến việc công bố kết quả nghiên cứu trên các tập san khoa học quốc tế. Cách đây khoảng hai năm, khi tham gia diễn đàn về vấn đề (vâng, phải nói là “vấn đề”) hoạt động khoa học ở nước ta, tôi có đề suất một ý rằng cần phải thưởng cho các nhà khoa học nào có công trình công bố quốc tế. Không nhớ ý này đăng trên Tia Sáng hay Thời báo Kinh tế Sài Gòn, vì tôi lặp lại ý này vài lần. Thật ra, ý này chẳng có gì mới, mà tôi chỉ rút kinh nghiệm thực tế từ các nước khác mà thôi. Ở Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ, Pakistan, Thái Lan … chính phủ có chính sách thưởng từ vài ngàn USD đến vài chục ngàn USD cho mỗi công trình được công bố trên các tập san quốc tế. Số tiền tùy thuộc vào loại tập san và uy tín của tập san. Một bài trên Science, Nature, Cell, PNAS, Lancet, New England Journal of Medicine, JAMA, v.v… thì cầm chắc trong tay cả chục ngàn USD. Ngay cả tại Viện tôi làm việc, họ thưởng cho tác giả nào có công trình nghiên cứu công bố trên các tập san có chỉ số ảnh hưởng (IF -- impact factor) trên 10. Nói chung, họ xem một công trình khoa học là một tài sản tri thức quốc gia, và cần phải trân trọng tài sản đó. Tôi nghĩ họ có chính sách đúng, nhất là trong tình trạng nước họ còn đang phát triển và phải cạnh tranh quyết liệt với các cường quốc phương Tây.

Nhưng lúc đó tôi chưa có đề nghị tiền thưởng cụ thể là bao nhiêu. Qua tham khảo và tìm hiểu tình hình ngân sách ở trong nước thì tôi có thể có vài đề nghị cụ thể rồi. Theo tôi, chúng ta không có cái xa xỉ để thưởng vài chục ngàn USD cho một công trình khoa học như ở Trung Quốc hay Hàn Quốc. Một thực tế khác là qua phân tích trước đây tôi thấy 99.9% các công trình khoa học nước ta thường công bố trên các tập san có IF thấp dưới 10. Do đó, bất cứ đề nghị nào cũng phải xem xét đến tình hình thực tế này.

Hôm qua tôi có trình bày những đề nghị liên quan đến chính sách thưởng này với các bạn lãnh đạo trường đại học. Theo tôi thì số tiền thưởng nên được xác định (hay tính toán) dựa vào chỉ số IF của tập san mà công trình được công bố cộng với một hệ số phản ảnh thứ bậc của tập san trong chuyên ngành. Cụ thể hơn, tôi đề nghị số tiền thưởng như sau:

T = 100 + (IFj x 200) + (IFj / IFm x 1000)

Trong đó, T là tiền thưởng; IFj là chỉ số impact factor hiện hành của tập san; IFm là chỉ số IF cao nhất trong chuyên ngành.

Vế thứ hai của công thức trên đề nghị rằng chứ mỗi chỉ số IF thì tác giả được thưởng 200 USD.

Vế thứ ba của công thức trên cân nhắc thứ hạng của tập san trong chuyên ngành. Bởi vì có ngành (chẳng hạn như ngành toán) các tập san thường có IF thấp; do đó, sẽ không công bằng nếu chỉ thưởng dựa vào IF, mà phải xem xét đến thứ hạng của tập san đó trong ngành. Chẳng hạn tập san A trong ngành toán chỉ có IF là 1.5, nhưng tập san toán có IF cao nhất là chỉ 2, thì hệ số điều chỉnh là IFj/IFm = 1.5/2 = 0.75. Và, bài nào được công bố trên tập san số 1 của ngành thì được thưởng 1000 USD.

Nhưng có một số tập san có IF thấp hơn 1, và nếu nhân cho 200 thì sẽ không công bằng và thiếu tính khuyến khích. Do đó, tôi đề nghị công trình trên những tập san mới, chưa có IF, hay IF quá thấp thì cũng nên được thưởng 100 USD (vế thứ ba của công thức trên). Có thể xem đây là “điểm sàng” của tưởng thưởng.

Chẳng hạn như một bác sĩ công bố một công trình nghiên cứu trên tập san chuyên ngành nội tiết có IF là 4. Ngành nội tiết có tập san JCEM có IF cao nhất là 6. Do đó, theo công thức trên, số tiền thưởng sẽ là: T = 100 + (200 x 4) + (4/6 x 1000) = 1567 USD.

Tương tự, một nhà toán học công bố nghiên cứu trên tập san có IF 1.2, nhưng tập san toán học có IF cao nhất là (chỉ giả định) 3, thì số tiền thưởng sẽ là 740 USD.

Lí do đằng sau đề nghị này là chúng ta không chỉ muốn nâng cao số lượng công trình, mà còn phải nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học. Chỉ số IF là một cách đánh giá tương đối khách quan (chỉ tương đối thôi, vì chẳng có chỉ số nào hoàn hảo cả) về uy tín và chất lượng của một tập san khoa học. Do đó, dựa vào IF để thưởng, theo tôi là khá khách quan so với một con số tròn trĩnh như 1000 USD mà ông NTN đề nghị.

Công thức trên còn gián tiếp khuyến khích những nghiên cứu thực nghiệm, ứng dụng và nghiên cứu y sinh học. Các nghiên cứu này có thể đem lại lợi ích kinh tế nhanh hơn các nghiên cứu khác (chẳng hạn như toán hay vật lí lí thuyết). Các tập san cho khoa học thực nghiệm thường có IF cao hơn tập san lí thuyết, và cách thưởng dựa vào IF cũng là một cách gián tiếp khuyến khích các ngành khoa học này ở nước ta vốn rất nghèo nàn từ mấy mươi năm qua.

Nhưng vấn đề chưa dừng ở đó. Ts Nguyễn Quang A và Nguyễn Đăng Hưng đã nêu hàng loạt vấn đề cần phải thảo luận thêm. Những vấn đề nổi cộm mà hai anh này nêu lên (và ý kiến của tôi) là:

Ngân sách thưởng xuất phát từ đâu? Theo Nguyễn Quang A thì chính phủ không nên dính dáng vào chuyện thưởng và anh ấy cho rằng chẳng có nước nào trên thế giới có chính sách thưởng như thế. Thật ra thì, như tôi đề cập trên, chính phủ một số nước Á châu có chính sách thưởng, còn nguồn tiền ở đâu thì tôi không rõ mấy, nhưng tôi biết chắc ở Trung Quốc họ có hẳn ngân sách của Nhà nước cho việc tưởng thưởng này. Còn ở Úc thì Nhà nước không có chính sách thưởng và cũng không có ngân sách để thưởng, mà tùy vào đại học và nguồn thì thường từ các nhóm chuyên gây quĩ cho nghiên cứu ( gọi là research foundation).

Thưởng cho ai? Nếu một nhóm nghiên cứu có 10 người thì tiền thưởng theo công thức trên cho cho đều 10 người hay không? Một công trình khoa học lúc nào cũng là kết quả làm việc của một tập thể Do đó, tưởng thưởng phải nhắm mục đích khuyến khích tinh thần “team work”, tức là làm việc theo đội, theo nhóm, nhưng cũng không quên ghi công trạng của tác giả chính. Công thức trên chỉ đề nghị thưởng cho tác giả chính, người chủ trì công trình nghiên cứu. Đối với các tác giả cộng sự trong công trình, mức độ thưởng bao nhiêu rất khó xác định, bởi vì mức độ đóng góp giữa các tác giả không hẳn đồng đều. vả lại, thứ tự tác giả còn tùy thuộc vào “văn hóa” làm việc của từng nhóm. Có văn hóa mà trong đó chỉ có tác giả đầu và tác giả cuối là hai người quan trọng nhất, còn các tác giả giữa đóng vai trò quan trọng theo thứ tự đóng góp. Lại có văn hóa sắp xếp tác giả theo chữ cái của tên họ, nhưng cũng có nơi sắp xếp tác giả theo thứ tự đóng góp từ cao nhất đến thấp nhất, v.v…
Trước tình trạng đa dạng và phức tạp này, tôi nghĩ cách thực tế nhất để xác định tiền thưởng cho các tác giả cộng sự trong công trình là lấy T nhân cho vị trí của tác giả trong bài báo chia cho tổng số tác giả trong bài báo. Chẳng hạn như nếu một công trình có 5 tác giả, và số tiền thưởng cho tác giả đầu theo công thức trên là 1000 USD, thì tác giả thứ hai sẽ được thưởng 2/5 x 1000, tác giả thứ 3 là 3/5 x 1000, v.v…

Còn tác giả ngoại quốc thì sao? Đây cũng là vấn đề khá phức tạp. Theo tôi, chỉ thưởng cho tác giả Việt Nam và công trình nghiên cứu thực hiện tại Việt Nam, do người Việt Nam chủ trì. Mục tiêu là khuyến khích nghiên cứu ở Việt Nam và nâng cao nội lực, chứ không phải khuyến khích tham gia vào những công trình khoa học theo kiểu nhảy dù.

Tất nhiên, bất cứ tưởng thưởng nào cũng gây ra dị nghị, tranh chấp, tiêu cực, thậm chí bất hòa. Cần phải nghiên cứu kĩ những yếu tô này vì nếu không cẩn thận rất dễ dẫn đến phản tác dụng.

Trên đây chỉ là vài ý tưởng mới manh nha. Tôi nghĩ cần phải thảo luận thêm để đi đến một qui định (không dám gọi là chính sách) nhằm vực dậy tiềm năng khoa học của nước ta.

NVT

2 comments:

Trần Tam said...

Tôi không tin là việc thưởng tiền cho một công bố khoa học sẽ giúp nâng cao số lượng và chất lượng nghiên cứu khoa học, nhất là khoa học thực nghiệm như Y Sinh. Bất cứ một ai đã từng tham gia vào một bài báo khoa học được xuất bản ở một trong top 200 tập san (http://www.bioscience.org/services/impact15.htm) trong lĩnh vực Y Sinh đều hiểu rằng số tiền thưởng này chỉ là một hạt cát trong sa mạc, không đáng gọi là "củ cà rốt". Giáo sư Tuấn quá hiểu điều này. Khoảng 10 năm trước đây, Trung Quốc cũng đã từng áp dụng chính sách thưởng tiền này, nhưng họ nhanh chóng nhận ra rằng nghiên cứu khoa học chỉ có kết quả khi chính phủ phải thực sự nhận ra tầm quan trọng của nó và thực sự đổ tiền vào đầu tư từ cơ sở hạ tầng đến hấp dẫn chất xám từ bên ngoài, đặc biệt là lực lượng đông đảo Hoa kiều làm khoa học ở phương Tây. Vấn đề phức tạp là nếu thực sự có đủ tiền để đầu tư vào nghiên cứu khoa học thì việc phân bố số tiền này như thế nào. Đây mới chính là điểm cần thảo luận ở tầm cở quốc gia và cần những người đã từng làm khoa học và có kinh nghiệm quản lý ngân sách ít nhất vài chục triệu USD trở lên. Lời phát biểu của ông NTN để khuyến khích nghiên cứu khoa học và công bố khoa học bằng tiền thưởng như vậy là quá đơn giản. Lãnh đạo mà phát biểu một cách đơn giản như vậy mà không có bổ sung thêm kế hoạch cụ thể lâu dài ra sao thì cũng sẽ dẫn đến thất bại làm hao hụt tiền của của người dân.

Tôi rất thán phục tầm nhìn và tâm sức của giáo sư cho sự nghiệp khoa học của nước nhà, nhưng liệu những công sức này có phải hao phí khi phải giành thời giờ cho những chi tiết vụn vặt đơn giản mà hiện nay đang là thu hút cho các lãnh đạo ở các trường? Giả thử công thức thưởng tiền sẽ làm mọi người hài lòng, với số lương ít ỏi và ngân sách ít ỏi cho một công trình, tôi nghi ngờ là tình trạng công bố khoa học sẽ tăng lên hơn hiện nay, chứ chưa dám mong đến việc nhận tiền thưởng này. Đến lúc đó ông NTN sẽ tuyến bố "đừng có trách lãnh đạo chúng tôi không có ủng hộ nghiên cứu khoa học nhá"

Trần Tam

minhlinh36 said...

Tôi nghĩ thưởng tiền tuy không phải là vấn đề hoàn hảo cho khoa học nước nhà, tuy nhiên nên làm, bởi vì nó khuyến khích phần nào cho sự phát triển.
Về mặt cơ sở hạ tầng phục vụ nghiên cứu thì đúng là ở ta chưa có, nhưng chắc rằng nếu có tiinh thần, hứng thú thì nó thưởng là một biện pháp khuyến khích tốt cho sự phát triển sau này.
Chắc ai cũng thấu hiểu tình hình kinh tế và sự phát triển của khoa học nước nhà sau thời gian qua là có thể chưa đầy đủ những phòng thí nghiệm hiện đại, nhưng từ đó và sự đầu tư tài chính, quản lý tốt tài chính chi cho nghiên cứu khoa học thì sẽ thực hiện được thôi. Trung Quốc đã nghiên cứu về hạt nhân và vũ trụ ngay từ những chỉ đạo tại thời "Đại cách mạng văn hoá" (tức là cơ sở nghiên cứu không có, lại khó khăn trong nghiên cứu), nhưng họ ngày nay đã nằm trong các nước đưa người lên vũ trụ rồi. Vậy cái ý thức của nhà khoa học và sự tạo điều kiện là rất quan trọng.
Vấn đề khó khăn nhất là mức sống của những nhà khoa học còn khó khăn nên nản nhiều. Ngay như các GS, TS ở các trường đại học danh tiếng hiện nay thì tôi thấy một phần họ ngoài sự nghiên cứu, giảng dạy thì đã tham gia thêm các "công trình" ngoài (hoặc có công ty riêng, hoặc làm thuê...) để tăng thu nhập. Đó là một phần rất quan trọng dẫn đến sự chưa hứng thú nghiên cứu thực sự cho khoa học.
Một vấn đề rằng: Với những bài báo đăng trên tạp chí khoa học thế giới thì đều là vấn đề mới, chưa biết hoặc len lỏi phát hiện những điều chưa ai nói đến trong số những điều đã biết. Vậy không phải là đơn giản khi chúng ta nghiên cứu chưa có một cơ sở nền cho sự nghiên cứu đó (tôi nghĩ ví như anh có một cái nền mặt bằng nào đó rồi mới có những công trình nghiên cứu dạng nhô lên một chút là công bố điều mới nghiên cứu), do đó tặng thưởng tiền là sự kích thích và khơi dậy hứng thú.
Cái khó khăn là khi cuộc sống ổn rồi mới chuyên sâu được, hiếm người nào nghèo mà tập trung tiền (thậm chí là tiền riêng) dành cho nghiên cứu (nếu không phục vụ chính đồ án hoặc luận án của mình), do đó chính những nhà khoa học cần có cái chí thú với khoa học, biết phân bố hợp lý cho cuộc sống vật chất và cho khoa học, nếu không tiền lại thất thoát.

Phần nào đó thì lý do "nước nghèo, nhà khoa học còn nghèo..." đã cản đường các nghiên cứu khoa học.