Tuesday, October 7, 2008

Vấn đề đo lường melamine

Hôm nay thấy trên VNN có đưa tin về việc “Bộ Y tế cơ bản đã kiểm soát được sữa nhiễm melamine!” (họ dùng chấm thang). Tôi thì chỉ chú ý đến khâu kĩ thuật qua câu phát biểu này của một quan chức y tế:

“Hỏi: Một vấn đề đang khiến nhiều doanh nghiệp kinh doanh sữa đau đầu là kết quả xét nghiệm trái ngược nhau. Thứ trưởng giải thích sao về việc này, bởi nếu xét nghiệm không đồng nhất, chính xác sẽ rất thiệt hại cho doanh nghiệp?


Trả lời: Không loại trừ yếu tố kỹ thuật trong quá trình kiểm tra. Tuy nhiên, việc xét nghiệm phải có tính đồng nhất, nghĩa là phải lấy mẫu trên cùng lô hàng, trên cùng sản phẩm, quy cách đóng gói, định lượng bao gói... Để khâu kiểm nghiệm được khách quan, chính xác, Bộ Y tế đã đề nghị 3 trung tâm là đơn vị trung gian thực hiện lại các xét nghiệm khi có kết quả khác nhau.

Đó là Trung tâm kiểm nghiệm Vệ sinh an toàn thực phẩm thuộc Viện Dinh dưỡng, Trung tâm Kỹ thuật đo lường chất lượng 3 (TT3) và Viện Vệ sinh y tế công cộng (TP.
HCM). Nếu một trong 3 phòng thí nghiệm nói trên cho kết quả vẫn bị khiếu nại thì 2 phòng thí nghiệm còn lại sẽ có nhiệm vụ kiểm tra chéo.


Tôi cũng lưu ý, các doanh nghiệp khi lấy mẫu đi xét nghiệm phải theo đúng quy trình và có sự giám sát của cơ quan chức năng để đảm bảo tính trung thực, chính xác.”


Khái niệm chính xác và tin cậy ở đây rất quan trọng. Một phương pháp đo lường có thể có độ tin cậy rất cao, nhưng không chính xác; ngược lại có khi một phương pháp đo lường rất chính xác nhưng không có độ tin cậy cao. Thành ra, một phương pháp đo lường lí tưởng đòi hỏi phải vừa chính xác và tin cậy cao để không cho ra kết quả sai và làm hại doanh nghiệp.


Thế thì câu hỏi đặt ra là độ chính xác và tin cậy của phương pháp đo lường của 3 trung tâm trên là bao nhiêu? Ai kiểm tra độ tin cậy và chính xác? Chúng ta chưa có câu trả lời cho các câu hỏi quan trọng này. Chúng ta cũng không biết họ sử dụng phương pháp đo lường gì.


Phương pháp đo lường đắt tiền nhất hiện nay là Mass Spec (nhưng tôi nghĩ chắc VN mình chưa có máy móc và kĩ thuật để dùng MS). Nếu sử dụng phương pháp đo lường Kjeldahl và Dumas được sử dụng thì khó mà nói là hoàn toàn chính xác được. Tôi thấy trong y văn có một nghiên cứu so sánh hai phương pháp Kjeldahl và Dumas trong việc đo lường lượng nitrogen trong thịt heo, gà, trừu và bò. Kết quả xét nghiệm 21 mẫu thịt cho ra kết quả như sau:


Mẫu

Phương pháp Dumas

Phương pháp Kjeldahl

Dumas vs Kjeldahl

Trung bình (%N m/m)

Độ lệch chuẩn

Hệ số biến thiên (%)

Trung bình (%N m/m)

Độ lệch chuẩn

Hệ số biến thiên (%)

1

3.184

0.075

2.36

3.176

0.040

1.26

0.008

2

2.736

0.084

3.07

2.756

0.075

2.72

-0.020

3

2.402

0.069

2.87

2.419

0.052

2.15

-0.017

4

1.967

0.094

4.78

2.001

0.040

2.00

-0.034

5

1.682

0.044

2.62

1.688

0.024

1.42

-0.006

6

3.365

0.089

2.64

3.360

0.068

2.02

0.005

7

2.846

0.081

2.85

2.811

0.061

2.17

0.035

8

2.359

0.067

2.84

2.372

0.068

2.87

-0.013

9

1.844

0.044

2.39

1.855

0.035

1.89

-0.011

10

1.483

0.078

5.26

1.493

0.031

2.08

-0.010

11

3.958

0.048

1.21

3.924

0.058

1.48

0.034

12

3.442

0.062

1.80

3.432

0.041

1.19

0.010

13

2.966

0.067

2.26

2.947

0.047

1.59

0.019

14

2.411

0.055

2.28

2.395

0.032

1.34

0.016

15

2.151

0.051

2.37

2.129

0.029

1.36

0.022

16

3.121

0.079

2.53

3.100

0.052

1.68

0.021

17

2.765

0.063

2.28

2.734

0.074

2.71

0.031

18

2.467

0.070

2.84

2.466

0.049

1.99

0.001

19

2.178

0.064

2.94

2.175

0.089

4.09

0.003

20

1.873

0.049

2.62

1.864

0.051

2.74

0.009

Nguồn: M Thompson et al. Meat Science 2004; 68:631-4.

Thấy gì trong kết quả trên? Tính trung bình hệ số biến thiên của phương pháp Dumas là 2.7% và Kjeldahl là 2.1%. Tính trung bình độ khác biệt đo lường giữa hai phương pháp rất thấp (chỉ khoảng 0.2%). Như vậy, các dữ liệu trên đây cho thấy đo lường nitrogen trong thịt khá chính xác, nhưng độ tin cậy thì chưa cao mấy.


Xin nhắc lại đó là kết quả đo lường nitrogen trong thịt, chúng ta chưa biết độ chính xác và tin cậy về đo lường melamine trong sữa nước và sữa bột là bao nhiêu. Nhưng nếu độ tin cậy và chính xác đo lường melamine trong sữa là 2%, thì tôi nghĩ nếu một mẫu sữa có nồng độ melamine thấp như 5 ppm hay 10 ppm thì rất khó mà kết luận chính xác độ phơi nhiễm melamine trong sữa. Cần phải minh bạch hơn về độ chính xác và tin cậy của các labô đo lường melamine trong nước để đảm bảo công bằng cho công chúng và doanh nghiệp.


NVT


Ghi thêm: Viết xong entry này tôi tìm được một paper khác có thể trả lời câu hỏi reproducibility của phương pháp ước lượng melamine trong thực phẩm. Theo bài báo công bố trên tập san Food Additives and Contaminants mới tháng 10/2008 (trang 1208–1215) thì sử dụng phương pháp MS, kết quả là:


"The method at the 100 mcg/kg level had a recovery in the range of 97–112% and 96–109% for melamine and for cyanuric acid, respectively. The coefficient of variation at this level for melamine was between 2% and 5% and that for cyanuric acid was 3–6%."


Như vậy, độ tin cậy của đo lường là khoảng 2-6%. Nhưng đó là phương pháp MS (rất chính xác và chuẩn, nhưng cũng đắt tiền), còn các phương pháp thô sơ hơn như Elisa thì chắc độ tin cậy còn thấp hơn. Nói tóm lại, việc xác định nồng độ melamine trong thực phẩm vẫn còn sai sót, và diễn giải kết quả xét nghiệm càng không đơn giản, dù sai sót chỉ 2-6%, nhưng đây là một vấn đề kĩ thuật khác.

2 comments:

hồng said...

Anh Tuấn à, theo em biết thì ở nhà mình không thiếu các loại máy móc để đo Mass Spec( GCMS & LCMS) đâu, chỉ có việc khai thác máy móc này có hay không thì tùy : chủ yếu là do đắt đỏ!

Điều dễ nhận thấy là, quan chức, chuyên gia... khi phát biểu về vấn đề gì đó liên quan đến kỹ thuật không bao giờ đưa ra cho người nghe được một thông tin gì cụ thể: Kỹ thuật gì, độ chính xác bao nhiêu... Dám chắc ông thứ trưởng này cũng không biết được 3 cơ quan này dùng phươnh pháp gì để đo hàm lượng melanin.

Anonymous said...

Em chào Thầy,
Em đã đọc bài Đánh giá độ tin cậy (bài lstk10) của đo lường trong loạt bài giảng LSTK trên www.ykhoanet.com rất dễ hiểu và rõ ràng.
Thầy viết là thuật ngữ tiếng anh
của độ tin cậy là Reliability hay Reproducibility - làm em hơi thắc mắc, mong thầy dành ít thời gian giải thích rõ hơn, cảm ơn Thầy.

Trong các phương pháp thử nghiệm của ASTM (Hiệp hội thử nghiệm và Vật liệu Hoa Kỳ) độ chính xác (precision) được xác định thông qua Độ lặp lại (repeatability - kết quả thử nghiệm thu được trên cùng một thiết bị, cùng một mẫu thử, cùng một thí nghiệm viên độc lập) và độ tái lập (Reproducibility - kết quả thu được trên các thí nghiệm viên làm việc tại các phòng thí nghiệm khác nhau, cùng một mẫu thử) - các thuật ngữ này được dịch sang tiếng Việt trong tiêu chuẩn VN. Như vậy Reproducibility có thể hiểu là độ tin cậy không vậy Thầy?

Rõ ràng độ tin cậy và độ chính xác khác nhau, trong Wikipedia họ định nghĩa : "In terms of accuracy and precision, reliability is precision, while validity is accuracy." tại: http://en.wikipedia.org/wiki/Reliability_(statistics)
họ có nhầm không vậy Thầy?

Cũng trong tiêu chuẩn VN (TCVN) người ta dịch chữ Precision là độ đúng, còn Accuracy là độ chính xác và Bias là độ chụm.

Các PTN thường không công bố độ tin cậy và chính xác của phương pháp thử nghiệm mà họ đưa ra Độ không đảm bảo đo (uncertainty of measurement). Cái này có liên quan gì đến Reliability, em nghĩ khái niệm này cũng xây dựng từ hàm phân bố chuẩn!?

Có nhiều thuật ngữ rối tung cả lên, thầy ơi, khi nào rảnh Thầy dành thời gian viết một bài cho mọi người hiểu, sách tiếng Việt không giải thích điều này, vì Thầy cô một phần không làm PTN, một phần các TCVN được xây dựng chủ yếu dịch từ Tiêu chuẩn nước ngoài nên khi dịch tiếng Anh sang tiếng Việt rất lộn xộn,

Chúc Thầy mạnh khỏe, nhiều niềm vui.

Hoàng Bửu Quốc
Đc email: buuquoc.hoang@gmail.com