Friday, November 7, 2008

Lại nói chuyện chiều cao

Hôm kia, khi tôi làm thử vài phân tích sơ đẳng về chiều cao và xác suất đắc cử tổng thống Mĩ, và đưa cho vài đồng nghiệp ở Garvan đọc. Có người phản ứng là "interesting" và hỏi tôi để họ gửi cho bạn bè bên Âu châu để bàn tán cho vui. Nhưng cũng có người phê bình rằng cỡ mẫu ít quá, rằng chưa chắc mô hình logistic là đúng (vì giả định của mô hình này là xác suất thắng cử và chiều cao tuân theo một hàm số kiểu hình chữ S), rằng tại sao là chiều cao mà không là một biến nào khác, v.v...

Tất cả phê bình đều có lí của nó. Tôi trả lời rằng số cỡ mẫu không phải là vấn đề một khi chúng ta đã có kết quả "significant" (tức là có ý nghĩa thống kê). Vấn đề giả định mô hình logistic rất đáng bàn, nhưng nên nhớ ở đây chúng ta chỉ sử dụng mô hình logistic (cũng như bao nhiêu mô hình toán thống kê khác) là một phương tiện để suy nghĩ. Mô hình logistic có thể không phản ảnh thực tế, nhưng mô hình đó nó gần và giải thích được giả thuyết đặt ra thì mô hình đó vẫn có giá trị thực dụng của nó.

Phê bình "tại sao chiều cao" rất đáng được suy nghĩ thêm. Như tôi nói trong entry trước, giả thuyết chiều cao và đắc cử tổng thống không phải của tôi, mà của mấy ông bà evolutionary economist và evolutionary psychologist; tôi chỉ kiểm định xem dữ liệu thực tế có phù hợp với giả thuyết của họ không. Tôi không chứng minh giả thuyết của họ. vì tôi không tin là khoa học có thể chứng minh bất cứ một giả thuyết nào.

Chiều cao là một đề tài nghiên cứu của giới tâm lí học và xã hội học trong nhiều năm qua. Chiều cao là một "tín hiệu" dễ nhận nhất trong điều kiện heuristic (dịch là gì nhỉ? Dịch là thiếu thông tin?). Theo quan điểm tiến hóa của Darwin, trong tiềm thức, quần chúng muốn lãnh tụ của mình cao lớn, mạnh mẽ, và phong độ.

Hình như thể trạng còn được chúng ta đồng nghĩa với địa vị lịch sử. Nếu chú ý, chúng ta sẽ thấy những bức tượng tôn giáo và anh hùng (như Phật, Trần Hưng Đạo, Lý Thường Kiệt, Trần Nhân Tông, hay thậm chí Thánh Gióng) đều được đúc tượng có chiều cao cao hơn người thường. Ngay cả trong Truyền Kiều, Nguyễn Du mô tả chiều cao của Từ Hải một cách vô lí: vai năm tấc rộng thân mười thước cao. Làm gì có một con người nào mà ốm tong teo và cao như thế! Nhưng đó là cách nói thậm xưng để nói thân cao là ... anh hùng.

Nhưng làm sao biết họ mạnh mẽ khi chúng ta không có thông tin về sức khỏe và gien? Chỉ có thể nhìn qua sắc diện và thể trạng mà thôi. Chiều cao và sắc diện là hệ quả của gien; nếu người mang gien tốt thì thông thường người đó có sắc diện cân đối và chiều cao khá. Đó cũng chính là lí do tại sao phụ nữ (hay nói đúng ra là "gien của phụ nữ") thích đàn ông cao lớn, chứ họ chẳng quan tâm đến tuổi tác mấy. Có một cô ca sĩ trước 1975 tuyên bố: tôi thà làm bé ông lớn, chứ không làm lớn cho ông bé. Lợi ích của chiều cao có thể giải thích bằng mô hình parasite model (mô hình kí sinh). Theo mô hình này, vì chiều cao liên quan đến kích thích tố nam testosterone, và testosterone cao đồng nghĩa với việc đề kháng chống nhiễm khuẩn cao, và có chiều cao trên trung bình. Vì có khả năng đề kháng cao cho nên họ có thể đầu tư vào việc nuôi dưỡng vợ con.

Cần nói thêm rằng có nghiên cứu hẳn hoi cho thấy đàn ông có chiều cao cao thường ít ghen hơn đàn ông thấp. Nhưng nghiên cứu đó cũng cho thấy phụ nữ dù cao hay thấp thì vẫn ghen như điên!

Trong chiến trận, lính có chiều cao cao có nguy cơ tử trận thấp hơn lính có chiều cao dưới trung bình. Phân tích của Satoshi Kanazawa (London School of Economics) cho thấy trong số những người lính Anh đi đánh giặc, nhóm sống sót có chiều cao trung bình là 168.6 cm, còn nhóm tử trận có chiều cao là 166.3. Ông này giải thích rằng vì lính có chiều cao cao có khả năng đề kháng vi khuẩn, vi trùng khi bị thương tốt hơn người thấp, và có thể đó là lí do họ có xác suất sống sót tốt hơn.

Nói đến chuyện này tôi chợt nhớ là Việt Nam mình bây giờ, tỉ lệ nam nhiều hơn nữ trong dân số, và tỉ lệ này chỉ tăng nhanh sau 1975, tức sau khi chiến tranh kết thúc. Chẳng ai giải thích tại sao? Nhưng có một lí do để giải thích: đó là hiện tượng "returning soldier effect". Hiện tượng này đã từng được ghi nhận ở Anh và Mĩ từ 1945: mỗi khi một cuộc chiến tranh lớn kết thúc thì tỉ lệ sinh con trai lúc nào cũng tăng nhanh. Như nói trên, lính có chiều cao cao có xác suất sống sót cao. Người có chiều cao cao có xác suất sinh con trai cao hơn người thấp. Nếu giả thuyết này đúng thì lính Việt Nam sau khi giải ngũ phải có chiều cao trung bình cao hơn lính tử trận, và đó có thể là một trong những lí do tại sao chúng ta thấy có nhiều con trai như hiện nay.

Do đó, có nhiều lí do để nghĩ rằng mối tương quan giữa chiều cao và địa vị xã hội là một thực tế. Nhưng tương quan (correlation) không có nghĩa là quan hệ nhân quả (cause-and-effect relationship). Chúng ta không thể nói vì chiều cao mà người ta có địa vị xã hội cao, bởi vì muốn phát biểu như thế đòi hỏi thêm bằng chứng.

Trong khoa học những khám phá ngoạn mục thường bắt đầu bằng những chuyện có thể nói là buồn cười (funny). Khám phá leptin, gien LRP5, insulin, v.v... đều xuất phát từ những quan sát rất ngô nghê, có thể nói là nhảm nhí lúc đó. Do đó, tôi thường hay nói với các nghiên cứu sinh là khi nhìn một số liệu, một cái scan image, một biểu đồ, v.v... cái mình cần tìm là cái bất bình thường, là cái "buồn cười", chứ không phải cái thú vị (interesting). Ở đây, tôi chỉ nêu giả thuyết để các bạn thử kiểm định bằng số liệu thực tế xem có đúng như thế không.

NVT

8 comments:

Anonymous said...

Cám ơn bác cho vài thông tin thú vị thật. Cô bạn cháu đúng là ghen thật, nhưng cô ấy cũng cao lắm. Cháu nghĩ cụ Nguyễn Du dựa vào đo lường thời xưa mới viết như thế, chứ nếu theo thời bây giờ thì đúng là vô lý thật. Nhưng cháu không biết đơn vị đo lường thời xưa như thế nào nữa ...

nguoi nha que said...

Các bạn có thể gõ Google để tìm ra cho mình đơn vị đo lường thời xưa, rồi cũng tự mình biện luận ý nghĩa " vai năm tấc rộng..." để thấy Từ Hải cũng cân đối đường bệ, không lêu nghêu chút nào . Như trong đây: http://www.diendan.org/phe-binh-nghien-cuu/tet-nay-le-nao-khong-co-bai-anh-can/.
Còn nhiều giải thích lắm.
Như trong này, năm tấc là tính chiều dày 1 vai!http://tapchisonghuong.com.vn/index.php?main=newsdetail&pid=0&catid=7&ID=281&shname=Giai-thich-cau-Kieu-2168-Vai-nam-tac-rong-than-muoi-thuoc-cao

Anonymous said...

Nhung loi giai thich cua Bac T. rat thu vi. Cai "common sense" co the nhan thay bang truc giac , nhung tim ly do bang nhung so lieu thong ke tinh toan thi chac la khong don gian dau .Cam on bac.

Nguyễn Văn Tuấn said...

Đúng vậy! Từ quan sát đến việc thu thập dữ liệu có hệ thống và kiểm định một giả thuyết (test of hypothesis) tốn rất nhiều thời gian mà còn khó khăn nữa. Nhưng tôi nghĩ số liệu về chiều cao có thể nằm ở Bộ Quốc phòng. Chắc chắn họ có số liệu những người lính hi sinh và những người trở về sau chiến tranh. Vấn đề là làm sao chọn ngẫu nhiên chẳng hạn như 2000 cựu quân nhân và phân tích. Có thể làm một đề án nghiên cứu cùng với BQP!

Cám ơn bác nguoi nha que cho thêm thông tin về thước tấc ngày xưa. Như vậy là cụ Nguyễn Du đâu có vô lí? Nhưng tôi đọc mấy bài này thấy rất rối rắm (đúng là văn sĩ họ viết chẳng rõ ràng gì cả). Câu hỏi là: nếu sử dụng mấy cái unit of measurement đó mà họ nói là thời xưa dùng thì Từ Hải cao bao nhiêu và vai rộng bao nhiêu? Có bao nhiêu đó mà họ dài dòng văn tự lại chẳng trả lời gì được. Họ mà viết báo khoa học thì bị rớt là cái chắc :-)).

NVT

HVP said...

A Tuấn ơi. E có đọc bài “Nghiên cứu y học ở Việt Nam - đặc điểm, thiếu sót, và sai sót” có nói nói 1 đặc điểm đang yêu là “Vi phạm và bất chấp giả định” kể cũng buồn vì có Em trong đó, NHƯNG buồn hơn là điều này không sai vì E có hỏi đồng nghiệp thì hầu hết (vì E không muốn nói tất cả) đều như vậy.

Hôm trước E định nhờ Anh giải thích nhưng may là trong bài này, Anh có giải thích là "giả định của mô hình này là xác suất thắng cử và chiều cao tuân theo một hàm số kiểu hình chữ S”, càng tệ hại hơn, E chẳng hiểu gì hết. Mong Anh tranh thủ thời gian, viết thêm để E có thể hiểu được cái mà tiếng Anh gọi là assumption này.

Trân trọng cảm ơn Anh rất nhiều.

Vuong Manh said...

Kính chào Giáo sư Nguyễn Văn Tuấn,

Nhân đọc post "Lại nói chuyện chiều cao", xin có một thắc mắc nhỏ muốn nhờ Giáo sư giải đáp.

Không biết Giáo sư đã bao giờ nghe thấy lối gọi miệt thị "Nhật lùn" chưa. Lối gọi sau lưng kém lịch sự này bây giờ khá phổ biến ở Việt Nam. Thậm chí trong "dân gian", người ta còn tự huyễn hoặc nhau là trước đây người Nhật rất nhỏ bé (so với người Việt) nên mới hình thành lối định danh xách mé kể trên. Theo thời gian, ý tưởng này từ từ chiếm lĩnh không chỉ trong suy nghĩ của giới bình dân mà cả tầng lớp trí thức, và đôi khi được phát tán thoải mái qua các kênh truyền thông.

Chẳng hạn, trên VTV1 cách đây độ 2 tháng, ở cuối một chương trình mà tôi quên tên, biên tập viên truyền hình đã tự tin kết luận đại khái rằng: sữa cần cho sự phát triển của trẻ em, bằng chứng là trước năm 1945, chiều cao trung bình của người Nhật thấp hơn người Việt Nam 2cm, thế mà đến giờ [nhờ chú trọng cải thiện chế độ dinh dưỡng trong đó có sữa] họ đã cải tạo được giống nòi, và trung bình cao hơn người Việt 10cm (!).

Tôi nghe thông tin trên mà ngẩn ngơ.

Thứ nhất, theo trực giác, tôi nghĩ rằng người Nhật chưa bao giờ thấp hơn người Việt (chiều cao trung bình) và lối gọi kể trên hẳn là xuất hiện và lây lan trong tâm thức dân gian. Thứ hai, chưa chắc đã có cái gọi là thống kê nhân trắc học trước năm 1945, hoặc giả là có, thì cũng chỉ làm trong phạm vi hẹp, ở các thành phố chẳng hạn.

Tôi ngờ là các tài liệu nghiên cứu hoặc thống kê kiểu đó quá xa xỉ với nước ta. Ví dụ, nạn đói đau xót năm 1945 làm rất nhiều người chết chắc chắn là có thực nhưng số nạn nhân lên đến 2 triệu thì lại là một dấu hỏi. Hay cách đây vài năm có báo đưa tin về một cụ bà trên 120 tuổi (tôi không nhớ con số chính xác) không những là cụ già cao tuổi nhất Việt Nam mà còn có thể nhất cả thế giới. Tuy nhiên, đáng tiếc là cụ già đó không có giấy tờ tin cậy nào (đương nhiên phải của chế độ cũ) xác thực tuổi cụ ngoại trừ một Giấy chứng nhận của UỶ ban nhân dân xã hiện thời. Chưa kể đến một chi tiết bất ngờ là người con út của cụ chưa đến 60 tuổi.

Tóm lại, nếu có thể, xin giáo sư vui lòng cho biết:

1. Sớm nhất là khi nào chúng ta có số liệu thống kê tin cậy về chiều cao trung bình của người Việt Nam ta; và

2. Số liệu thống kê tin cậy ấy có cho thấy đúng là người "Nhật đã từng lùn" hay không?

Trân trọng cám ơn và chúc Giáo sư luôn mạnh khoẻ cũng như đạt nhiều thành tựu nghiên cứu.

Nguyễn Văn Tuấn said...

Cám ơn anh có câu hỏi thú vị. Tôi cũng nghĩ giống như anh, tức là chưa có bằng chứng nào để nói rằng người Nhật thấp hơn người Việt (hay người Trung Quốc). Cái câu nói mang tính miệt thị "Nhật lùn" đó theo tôi biết là do người Tây phương khi họ giáp mặt với người Nhật và nhận xét như thế. Người Tây phương họ có thể nói thế (vì họ cao hơn người Á châu), nhưng ta mà nói thế thì bậy bạ quá. Về hai câu hỏi của anh:

1. Tôi không biết khi nào nước ta có thống kê về chiếu cao lần đầu tiên. Tôi nghĩ trước đây dưới thời thuộc địa Pháp, người Pháp có nghiên cứu về thể trạng người Việt. Tôi sẽ cố gắng tìm tài liệu này để xem cho biết. Trong mấy năm gần đây, nước ta cũng có làm thống kê về chiều cao, cân nặng, vòng eo, vòng mông, v.v... ở qui mô lớn, nhưng tôi chưa thấy họ công bố. Còn mấy con số của Bộ Y tế thì tôi nghi lắm. Tôi nghi con số độ lệch chuẩn mà họ công bố là ... sai.

2. Tôi có thể nói với anh là người Nhật không cao hơn chúng ta 10 cm đâu. Theo thống kê thì đàn ông Nhật cao trung bình là 171 cm, và nữ ;à 158 cm. Còn ta thì khoảng 164 cm (nam) và 153 (nữ). Con số VN là do đồng nghiệp ngoài Hà Nội và tôi thu thập trong một nghiên cứu về loãng xương, nên cũng chưa chắc phản ảnh đúng toàn quốc. Nhưng tôi nghĩ con số đúng cũng rất gần với con số tôi trình bày.

Vài năm trước đây, có một nhóm trong nước đề nghị làm nghiên cứu rất tốn kém để tăng chiều cao người Việt bằng ... tập thể dục. Họ biện minh cũng giống như cách mà anh nói họ nói trên VTV1. Họ còn nói ông giáo sư Nhật nào đó nói di truyền chỉ ảnh hưởng 15% chiều cao mà thôi. Tôi tìm hoài mà không thấy tên ông giáo sư đó, chứng tỏ họ hói sai. Lúc đó tôi có viết 2 bài phản biện để cho thấy rằng di truyền cũng quan trọng trong một thời gian nào đó, và còn nhiều yếu tố khác như dinh dưỡng chứ chẳng phải tập thể dục không mà tăng chiều cao. Hình như sau đó Nhà nước quyết định hủy bỏ dự án này. Không biết có phải do phản biện của tôi hay do lí do nào khác, nhưng quyết định đó tiết kiệm rất nhiều tiền cho ngân sách.

NVT

Vuong Manh said...

Xin cảm ơn giải đáp của Giáo sư.

Hy vọng một hôm đẹp trời Giáo sư sẽ có bài về đề tài này để loại bỏ ngộ nhận lầm lẫn đã nói.

Chung