Friday, March 22, 2013

Đánh giá khoa học: con số và những hiểu lầm tai hại

Một phóng viên có nhã ý giới thiệu bài viết “Đi tìm sự thật thông tin ‘9.000 Giáo sư sao không có bằng sáng chế’” đến tôi, và hỏi có ý kiến gì để bàn thêm. Dĩ nhiên là tôi có ý kiến, bởi vì một mặt tôi quan tâm đến vấn đề, mặt khác những phát biểu trong bài có trực tiếp hay gián tiếp bàn đến những vấn đề và thông tin tôi đã từng phát biểu trước đây. Theo tôi, bài báo có vài sai sót, nếu không muốn nói là sai lầm, về chuyện bằng sáng chế, về vấn đề xếp hạng tạp chí, và so sánh Úc với Hàn Quốc.

Friday, March 8, 2013

Giới thiệu sách mới “Tự sự của một người làm khoa học”

https://sachweb.com/Upload/sach/Tu-Su_lam-lai_film.gifTôi hân hạnh giới thiệu một cuốn sách mới của tôi có tựa đề là Tự sự của một người làm khoa học. Sách do Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh mới xuất bản tuần vừa qua. Đây là cuốn sách có phần cá nhân trong đó, viết về những gì mình đã trải nghiệm qua, những gì mình đã nghe và thấy, những cảm nhận và tâm tư cá nhân.

Mối tương quan giữa khoa học và truyền thông đại chúng

http://info.einstein.yu.edu/Portals/122095/images/iStock_Headline%20000014166788Small.jpgGiới khoa học thường hay bị chỉ trích là sống trong tháp ngà, chẳng biết hay quan tâm gì đến thế giới bên ngoài. Nhưng điều này thì có lẽ chỉ đúng với thời xưa, thời mà giới học thuật ngự trị trong các đại học, tự do theo đuổi những ý tưởng có khi chẳng liên quan gì đến thực tế. Họ cũng không chịu sự ảnh hưởng của chính quyền.   Nhưng thời nay thì khác, vì các đại học khuyến khích (hay yêu cầu thì đúng hơn) các nhà khoa học nên tiếp xúc với giới truyền thông đại chúng thường xuyên. “Tiếp xúc” ở đây có nghĩa là nói chuyện trong các tổ chức cộng đồng, nói chuyện (như “truyền lửa”) cho học sinh trung/tiểu học, viết bài cho báo chí, trả lời phỏng vấn của giới truyền thông, viết sách khoa học phổ thông, v.v. Tất cả những hoạt động đó được xem là đóng góp cho cộng đồng. Bài đã đăng trên Đất Việt Online.

Biểu đồ trong bài báo khoa học 4: mật độ dữ liệu

http://ed-informatics.org/wp-content/uploads/2010/03/Tufte-Chartjunk.pngNguyên tắc số 3 trong trình bày biểu đồ là tối đa hoá mật độ dữ liệu (data density index). Hai bài trước đã bàn về tỉ số dữ liệu trên mực inchỉ số dối. Trong bài này tôi sẽ bàn về mật độ dữ liệu và sự nhất quán trong cách trình bày. Ngoài ra, tôi cũng chia sẻ một loại biểu đồ mà Edward Tufte đặt tên là junk chart (biểu đồ rác rưởi) rất phổ biến trong báo chí. Đây là bài cuối cùng trong loạt bài viết về cách trình bày dữ liệu bằng bảng đồ. 

Biểu đồ trong bài báo khoa học 3: tỉ số dữ liệu trên mực in

http://www.infovis-wiki.net/images/thumb/5/55/DIR.jpg/600px-DIR.jpgChỉ số dối (lie factor) phản ảnh mức độ ảnh hưởng thể hiện trên biểu đồ so với mức độ ảnh hưởng thể hiện qua dữ liệu. Dĩ nhiên, đó chỉ là hiệu ứng thị giác, chứ trong thực tế thì con số vẫn là … con số, không thể thay đổi được. Một khía cạnh khác trong việc trình bày biểu đồ là lượng dữ liệu và lượng mực in. Một biểu đồ có quá nhiều mực in mà quá ít dữ liệu không chỉ là một sự phí phạm mà còn là một biểu đồ tồi. Để đo sự tương quan giữa lượng mực in và lượng mực dành cho biểu đồ, Edward Tufte đề nghị dùng chỉ số dữ liệu trên mực in (data – ink ratio). 

Biểu đồ trong bài báo khoa học 2: yếu tố dối

https://www.courses.psu.edu/h_p_a/h_p_a561_pxs46/rm_23/img012.gifTrong bài trước tôi đã mô tả triết lí và 4 nguyên tắc trong việc soạn biểu đồ khoa học. Tiếp theo bài đó, bài này sẽ bàn về lie factor mà tôi tạm dịch là yếu tố dối hay đúng hơn là chỉ số dối. Khái niệm chỉ số dối cũng là một phát kiến quan trọng của Gs Edward Tufte, nhưng rất ít người biết đến. Chỉ số dối cho phép chúng ta đánh giá một biểu đồ có "gian dối" hay không. Chỉ số dối cũng là một kim chỉ nam để chúng ta có thể thiết kế một biểu đồ đạt chuẩn mà không bị chỉ trích là thiếu thành thật.

Biểu đồ trong bài báo khoa học 1: nguyên tắc

http://kang3935.files.wordpress.com/2013/01/picture-22.pngMột trong những vấn đề hay thấy trong các bài báo khoa học ở Việt Nam là cách trình bày dữ liệu bằng biểu đồ. Những biểu đồ được thiết kế quá đơn giản (phần lớn là cắt và dán từ các phần mềm máy tính) và vi phạm hầu như bất cứ nguyên tắc nào của trình bày dữ liệu mà có lẽ tác giả chưa làm quen. Trong loạt bài này, tôi sẽ bàn qua những nguyên tắc trình bày dữ liệu trong biểu đồ.

Nhìn lại hoạt động khoa học Việt Nam 1970-2012

http://chrd.edu.vn/site/vn/wp-content/uploads/nvt2.jpgNhững tháng cuối năm 2012 có những thông tin làm chúng ta phải suy nghĩ về hiện tình của đất nước. Bản tương trình về năng lực cạnh tranh toàn cầu (2012-2013) của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) cho thấy Việt Nam tụt 10 hạng so với năm ngoái. Hiện nay, trong số 144 nền kinh tế trên thế giới, Việt Nam xếp ở hạng 75, vị trí thấp nhất kể từ khi tham gia xếp hạng. Cho dù bảng xếp hạng của WEF còn vài vấn đề cần bàn thêm về mặt phương pháp, kết quả trên cũng đáng báo động, nhất là trong mục tiêu công nghiệp hoá đất nước vào năm 2020.

Văn phong khoa học: thứ tự từ

http://publishingcentral.com/blog/wp-content/uploads/2009/07/books_l.jpgĐối với người không quen với tiếng Anh, một trong những khó khăn khi bắt đầu viết bài báo bằng tiếng Anh là cách sắp xếp chữ sao cho hợp lí. Cách viết hay sắp xếp chữ theo thói quen của chúng ta (người Việt) có khi không thích hợp cho người phương Tây. Thành ra, đôi khi chúng ta thấy câu văn mình viết chẳng có gì sai, nhưng đối với phương Tây thì họ lại thấy … kì cục. Bài này sẽ bàn qua vài cách sắp xếp từ sao cho hợp lí.

Nhận dạng những công trình nghiên cứu có ảnh hưởng lớn

http://researchanalytics.thomsonreuters.com/i/highlycited_image690.jpgTrong khoa học, có những công trình dù không được giải thưởng gì quan trọng, nhưng lại gây ảnh hưởng rất lớn. “Ảnh hưởng” ở đây hiểu theo nghĩa được nhiều đồng nghiệp trích dẫn. Do đó, một thước đo quan trọng để đánh giá tầm ảnh hưởng của công trình khoa học là qua chỉ số trích dẫn. Trong một phân tích mà tôi điểm qua dưới đây cho thấy trong số hàng triệu công trình nghiên cứu, chỉ có khoảng 0.017% được xem là có ảnh hưởng lớn. Phần lớn những công trình này xuất phát từ Mĩ.

Tấm biển ngu dốt ở Bắc Kinh In Email

http://ihay.thanhnien.com.vn/Pictures20132/CHAU/27.2/kythi.jpgCâu chuyện tấm biển trước cửa một nhà hàng Beijing Snacks (không phục vụ người Nhật, Phi Luật Tân, Việt Nam, và Chó) đã gây nên một làn sóng câm phẫn và phản đối. Xin giới thiệu một bài viết về tấm biển kì thị đó. Tác giả bài viết là Ngọc Long, một nghiên cứu sinh ở China. Xin có lời hoan hô và cám ơn tác giả đã chia sẻ bài viết.

Cách viết “cover letter” cho tập san khoa học

http://1.bp.blogspot.com/-wlcprk4d8dc/T1eTeg9ilTI/AAAAAAAAAm4/95310AulZbg/s1600/Boy_Writing.pngMột trong những khó khăn và hơi tế nhị của người mới bắt đầu việc công bố quốc tế hay xuất bản khoa học là viết thư. Có hai loại thư để viết: thư đệ trình (cover letter) và thư xin tài liệu. Rất nhiều lần giảng ở trong nước, nhiều bạn hỏi tôi làm sao viết thư xin bài báo khoa học từ tác giả, và viết thư đệ trình bài báo cho tập san khoa học như thế nào. Tôi hứa sẽ giúp các bạn, và hôm nay tôi thực hiện lời hứa đó.

Huyền bí y học

http://static.wikidoc.org/7/7a/Rx_symbol.pngY học có phải là một bộ môn khoa học huyền bí, kì lạ không? Tất nhiên rồi. Các vị bác sĩ và khoa học gia đáng kính lúc nào cũng cố tình cho chúng ta một ấn tượng rằng y học chẳng có gì là bí ẩn. Họ hối hả, xoay xở, mổ xẻ, làm thí nghiệm, thu thập dữ kiện, phân tích, lập danh mục, phân loại, viết lách, lấy hẹn, v.v. và tưởng tượng như họ đang tiến về một thế giới mà nơi đó mọi sự kiện và hiện tượng đều được xếp đặt thứ tự, đâu ra đó.

Y Đức nhìn từ góc độ hệ thống

http://www.chauchang.com/wp-content/uploads/2013/01/yduc_phongbi.jpgThông thường những dịp lễ hay kỉ niệm ngành nghề, người ta thường ôn lại những thành tựu chuyên môn qua nghiên cứu khoa học và đóng góp cho cộng đồng. Thế nhưng Ngày Thầy thuốc ở Việt Nam lại là ngày người ta bận rộn với vấn đề rất cơ bản: y đức. Hai vấn đề liên quan đến y đức mà công chúng đang quan tâm hiện nay là vấn nạn “phong bì” và quyền của bệnh nhân. Bài đã gửi cho Người lao động, nhưng chắc báo không đủ "đất" để đi cho đủ, nên tôi gửi lên đây để gọi là chia sẻ cùng các bạn vài suy nghĩ cá nhân. 

Ghi chép trên xứ chùa tháp 7 – Cảm nghĩ về du lịch Campuchea

http://mw2.google.com/mw-panoramio/photos/medium/30196465.jpgThế là tôi đã ở trên xứ chùa tháp 4 ngày. Tuy thời gian quá ngắn, nhưng chuyến đi thật sự là một kỉ niệm khó quên trong đời. Nếu có một nơi nào đi qua mà tôi muốn quay lại thì đó chính là Siem Reap và Phnom Penh. Chắc chắn tôi sẽ quay lại xứ chùa tháp một ngày không xa để cảm nhận nhiều hơn nữa văn hoá và con người ở đây. Những trải nghiệm trong thời gian ngắn ngủi vừa qua đã để lại trong tôi vài cảm nghĩ mà tôi muốn ghi lại dưới đây như là một cách chia sẻ cùng các bạn.

Ghi chép trên xứ chùa tháp 6: Phnom Penh – chút gì để nhớ

http://media-cdn.tripadvisor.com/media/photo-s/01/6f/fc/d4/phnom-penh.jpgSau hai ngày rong ruổi ở Siem Reap, chúng tôi đi Phnom Penh. Đây cũng là một trong những điểm đến mà tôi đã có dự tính rất lâu. Do đó, chuyến đi Phnom Penh cũng là một hành trình hào hứng. Chỉ hai ngày ở Phnom Penh không đủ để tôi chiêm nghiệm, nhưng tôi vẫn viết ra đây những cảm nhận ban đầu (cứ tạm gọi là … pilot perception). Đến đây và nghe qua truyền thuyết về thành phố Phnom Penh tôi mới biết hai chữ “Nam Vang” mà mình dùng bấy lâu nay để chỉ thủ đô của CPC là chẳng có một căn cứ nào cả!

Ghi chép trên xứ chùa tháp 5 – Kì bí Angkor Thom

http://www.sacred-destinations.com/cambodia/images/angkor/thom/bayon-faces-cc-welsh-boy.jpgAngkor Thom hay Đế Thích theo cách gọi của người Việt Nam quả là một bí tích. Những pho tượng đá khổng lồ bốn mặt với nụ cười rất bí ẩn. Bí ẩn chẳng khác gì nụ cười của Mona Lisa. Cho đến nay, chúng ta vẫn chưa biết những khuôn mặt này là của ai, những lời giải thích cũng chỉ là giả thuyết, và do đó chủ nhân của những khuôn mặt vẫn là một bí ẩn. Có lẽ chúng ta không bao giờ biết được ý nghĩa của những pho tượng này, nhưng có thể xem Angkor Thom là một vũ trụ vi mô …

Ghi chép trên xứ chùa tháp 4 – Một thoáng Angkor Wat




http://www.admin.angkorvisitor.com/Administrator/images/users_images/angkor-wat%20001.jpgNgày đầu năm mới (10/2/2013) đã có niềm vui: website của tôi đã được phục hồi! Xin chân thành cám ơn H (Cần Thơ) và các bạn kĩ thuật. Đế Thiên – là đền thờ Ấn Độ Giáo lớn nhất thế giới, và cũng là biểu tượng của đất nước Campuchea hay Cambodia (theo tiếng Anh). Bất cứ du khách nào đến Siem Reap cũng đều ghé thăm Angkor Wat, và tôi cũng không phải là một ngoại lệ. Vì là lần đầu tiên ghé đây, nên tôi phải tìm hiểu một chút về lịch sử, nhưng rất khó. Buổi sáng hôm 1/1/2013 tôi vớ được cuốn sách từ một em bé bán sách dạo, nên có trong tay một tài liệu chỉ dẫn rất đầy đủ. Dưới đây là một vài cảm nhận của tôi khi ghé qua Đế Thiên lần đầu tiên trong đời …

Ghi chép trên xứ chùa tháp 3 – Siem Reap và Nụ cười Angkor

http://travel.roro44.com/asia/cambodia/Street_Siem_Reap_Cambodia.jpgĐến 5 giờ chiều thì xe chúng tôi vào Thành phố Siem Reap. Hai bên đường có vẻ trù phú hơn và cây cối cũng xanh tươi hơn các tỉnh chúng tôi mới đi qua. Thành phố Siem Reap là thủ phủ của tỉnh Siem Reap (cùng tên), nằm hướng tây bắc của CPC. Người hướng dẫn đoàn nói Siem Reap từng là kinh đô của vương quốc CPC ngày xưa, làm tôi liên tưởng đến Hoa Lư là kinh đô cổ của Việt Nam. Vì là kinh đô, nên Siem Reap có một lịch sử lâu đời và đầy màu sắc chiến tranh. Nhưng ngày nay thì Siem Reap là một khu đô thị êm đềm, và theo tôi, cũng có một cái “duyên dáng” của một thành phố cổ, nhất là nằm bên cạnh Biển Hồ.

Ghi chép trên xứ chùa tháp 2 – Cái nghèo và chính trị

http://i1239.photobucket.com/albums/ff512/giaminh03/DSC00002bis.jpgCampuchea vẫn là một đất nước rất nghèo. Cái nghèo hiện ra ngay trên quốc lộ và hai bên đường lộ. Nhìn những chiếc xe đò cũ kĩ và những em học trò đen đúa, tôi chạnh lòng nhớ lại Việt Nam trong thời bao cấp. Nhưng Campuchea có cái khác không nghèo: đó là chính trị. Một đất nước chỉ 14 triệu dân mà có đến 67 đảng phái chính trị, và họ cạnh tranh nhau rất ... sinh động. Sự cạnh tranh xem ra có lợi cho người dân ...

Ghi chép trên xứ chùa tháp 1 – Casino

http://www.devata.org/wp-content/uploads/2009/02/aw_west_view.jpgCuối tháng 12 vừa qua, tôi có một thời gian 4 tuần rong ruổi giữa Campuchea (CPC) và Việt Nam. Có thể nói rằng chuyến đi CPC là một “đỉnh” của chuyến đi vừa qua, vì không chỉ là lần đầu tôi có dịp ghé qua xứ chùa tháp, nhưng còn là những ấn tượng đẹp về con người và đất nước còn đọng lại trong tôi. Dưới đây là những cảm nghĩ tôi kịp ghi lại trên đường rong ruổi từ Siem Reap đến Phnom Penh.