Friday, November 28, 2014

Bức tranh lớn và bức tranh nhỏ

Tôi có quen một anh bạn trẻ, là bác sĩ và làm sếp trong một công ti dược đa quốc gia. Điều tôi quí anh là khác với các bạn trẻ khác hay chạy theo những thị hiếu tầm thường, anh là người sâu lắng, có trăn trở với thời cuộc, nói năng có suy nghĩ kĩ, và trung thành với dân tộc và đất nước. Thoạt đầu, tôi rất ngạc nhiên một người lớn lên sau 1980 mà có trăn trở như thế, nhưng sau này tôi hiểu vì em xuất thân từ một gia đình trung lưu ở Sài Gòn thời trước 1975. Có lần anh khuyên tôi: Thầy đừng nhìn VN như là một bức tranh lớn, vì bức tranh đó ảm đạm lắm, chẳng thấy tương lai đâu cả, và thầy sẽ thấy bi quan lắm; thầy cứ tập trung vào bức tranh nhỏ, chẳng hạn như giúp tụi em nè, và thầy sẽ thấy vui hơn. Câu nói này ám ảnh và đeo đuổi tôi cho đến ngày nay, và nó có khi trở thành phương châm của tôi khi làm việc liên quan đến VN.



Nếu nhìn từ xa và nhìn chung, VN quả thật là một bức tranh ảm đạm. An ninh đất nước bị đe doạ bởi các tên diều hâu phương Bắc. Biển đảo bị xâm lấn hầu như hàng ngày. Tình hình phát triển kinh tế bị trì trệ, môi trường kinh doanh không được đánh giá cao, nợ nần chồng chất và có nguy cơ vỡ nợ. Giáo dục thì là câu chuyện muôn đời không có lối ra, khi cái vòng kim cô còn treo lơ lửng trên đầu. Chất lượng đào tạo sút kém, từ bậc phổ thông đến đại học và càng lên cao chất lượng càng yếu. Y tế và chăm sóc sức khoẻ thì được xếp hạng gần chót trên thế giới, bệnh dịch lúc nào cũng trực chờ xảy ra ở qui mô lớn. Về khoa học thì hoạt động nghiên cứu và ứng dụng KH&CN ở Việt Nam còn mờ nhạt: hoạt động nghiên cứu KH&CN có chất lượng thấp và KH&CN chưa có những đóng góp xứng đáng cho sự phát triển đất nước. Vân vân. Nhìn đâu cũng thấy toàn là … màu xám.

Nhưng quan trọng nhất có lẽ là văn hóa, đạo đức xã hội đang suy thoái trầm trọng. Chưa khi nào tin tức về tệ nạn xã hội lại có mật độ dày đặc như hiện nay. Dường như, cái xấu và cái ác đang hoành hành ngoài xã hội và tràn lên mặt báo mỗi ngày. Kỉ cương, phép nước bị coi thường. Mê tín dị đoan lên ngôi, không chỉ ở tầng lớp đại chúng mà ngay ở cả một số cán bộ cao cấp ở các cơ quan công quyền. Những chuẩn mực về văn hóa, những giá trị phổ quát như chân-thiện-mĩ đã bị sự giả dối, cái xấu và cái ác bóp nghẹt không nhân nhượng. Chưa bao giờ, nhân phẩm của con người có thể bị xúc phạm dễ dàng và tính mạng của con người có thể bị coi rẻ như hiện nay. Suy thoái kinh tế - xã hội thì còn có thể vực dậy trong vài năm, nhưng suy đồi về văn hoá và đạo đức xã hội thì chắc cần đến vài thế hệ để khôi phục.

Với một bức tranh lớn ảm đạm như thế thì người có trăn trở không bi quan mới là chuyện lạ. Chẳng những bi quan mà còn cảm thấy bất lực, vì họ chẳng làm được gì để cải thiện tình thế. Bạn và tôi không thể làm gì cả vì không ở trong "hệ thống". Mà, dù có ở trong hệ thống thì cũng chưa chắc làm được gì. Chỉ có thể lên tiếng, nhưng có khi lên tiếng lại mang hoạ vào thân. Nói chung là chỉ biết than thở riêng tư, chứ chẳng gây được tác động gì to tát. Do đó, có nhiều người thắc mắc hỏi tôi là sao tôi viết toàn những "negative" về tình hình VN, nhưng khi làm việc gì cho VN thì tôi rất "positive", rất tích cực; có gì mâu thuẫn chăng?

Thật ra thì chẳng có gì mâu thuẫn cả. Tôi theo lời khuyên của anh bạn trẻ ở trên, tức là dù nhìn vào bức tranh lớn thì thấy ảm đạm, nhưng tôi tìm niềm vui trong những bức tranh nhỏ. Thật vậy, tôi nghĩ mỗi chúng ta cũng có thể làm những việc nhỏ để cải thiện tình thế. Nói như anh bạn tôi là nhìn vào bức tranh nhỏ và làm đẹp bức tranh đó. Nếu nhiều người cùng làm những việc nhỏ mà khả năng cá nhân cho phép, thì tập hợp những việc nhỏ đó sẽ có khả năng gây tác động lớn và tích cực hơn. Lấy ví dụ như viết sách, đó là một việc rất nhỏ. Nhưng tôi thấy mình vui khi ngồi rị mọ viết những dòng chữ hướng dẫn phân tích cái này, vẽ cái kia, vì tôi biết có nhiều bạn sẽ học được một hai điều có ích từ đó. Nếu nhiều người cùng viết ra những kinh nghiệm của mình thì tập hợp lại sẽ là một bộ sách rất có ích cho nhiều thế hệ, và thế là chất lượng giáo dục - y tế sẽ tốt hơn. Bắt đầu từ việc làm đẹp những bức tranh nhỏ thì kết quả là bức tranh lớn sẽ đẹp hơn. Hình như ai đó có nói rằng [và tôi rất đồng cảm] thay vì nguyền rủa bóng tối thì nên thấp lên một que diêm.

Thôi, cũng đành như chiếc que diêm
một lần loé lên
Thắp đời em sáng lung linh
buồn một cõi riêng
(Từ Công Phụng)

4 comments:

Anonymous said...

Bài viết hay quá!

Hoc T V said...

Dù sao em vẫn thấy thầy còn có thể mô tả được bức tranh tích cực hay tiêu cực cho mọi người và hi vọng người xem hiểu thêm một cách nghĩ từ thầy. Không như nhiều người sống trong nước cũng có kiến thức thực tế uyên thâm mà không dễ dàng diễn tả bức tranh về mặt chưa được của XH để nói lên tiếng nói xây dựng cho mọi người cùng xem, hoặc có phản ánh tiêu cực thì trong sự lo lắng đến những liên lụy cho người thân sau này.
Nhìn từ góc cạnh tự do phản biện XH, theo cách nhìn của em, bức tranh lớn ở đây là mọi người rất ngại nói chuyện và phản ánh tiêu cực trước công chúng. Nhưng ở mọi ngõ ngách có cư dân sống, người dân nói về ông chủ tịch nọ, bí thư kia, ông lãnh đạo nọ bà quan chức kia tham nhũng, bán nước v.v.. tự do như cơm bữa. Đó là những bức tranh nhỏ mà em thấy không biết khi nào thì có thể ghép thành bức tranh lớn được!

thanh truong said...

Đoc xong bài nầy thấy bầu trời Vn ảm đạm quá.Bước ra cửa sổ nhìn bầu trời cũng thấy u ám thật, cơn bão số 4 đang đi vô Khánh Hòa, Bình Định. Cơn bão sẽ tan sau vài ngày, còn bầu trời Vn chừng nào hết ảm đạm?
Phải là người có tầm nhìn vĩ mô,có tình yêu nước mới thấy và quan tâm, ưu tư về bức tranh toàn cảnh của Vn.Thực sự ở Vn có rất nhiều người trí thưc trình độ cao, đi học những nươc phát triển về và đang làm viêc, giảng dạy. Không phải họ không thấy, họ thấy hết, thấy rõ nữa kìa. Nhưng phần đông trong số họ lại thích nhìn mảng tranh nhỏ trong bức tranh lớn, và họ lại chọn mảng tranh đẹp, phong cảnh đẹp, sạch sẽ để nhìn cho sướng! Mảng tranh đẹp đó gói gọn trong công việc, gia đình họ.Tui quen nhiều Bs đi tu nghiệp nước ngoài về, là bạn thân nên tui hiểu rất rõ công việc của họ. Mục đích chính của họ là đi tu nghiệp để có thêm bằng cấp củng cố hoặc thâng tiến trong bệnh viện.Cái quan trọng hơn là phòng mạch của họ sẽ có thêm hàng chữ rất oách : BS đi tu nghiệp từ Pháp,Mỹ....về.Tất nhiên là số lượng bênh nhân sẽ tăng. Tui thích và trân trọng cách nhìn toàn cảnh bao quát của tác giả, tui thấy trong đó đầy ắp tình yêu nước Việt Nam của tác giả. Như ngày xưa Phạm ngũ Lão nhà nghèo ngồi đan sọt giưa đường nhưng trong đầu ngồi nghĩ chuyện quốc gia đại sự,mũi giáo đâm vào đùi chảy máu đầm đìa mà không biết đau. Còn nhìn mảng tranh nhỏ, phong cảnh đẹp thì ở đây có nhiều rồi. Tui hy vọng tác giả có cái nhìn vĩ mô như vậy để tiếp tục viết bài tụi tui đọc
Người dân lao động như tụi tui thì ngày qua ngày hụt hơi lo kiếm cơm, làm sao thấy được toàn cảnh của bức tranh Vn.Văn hóa , đạo đức xã hội xuống cấp trầm trọng là hậu quả của nền giáo dục mấy chục năm nay sau khi thống nhất. Đảng viên thì ở biệt thự, đi xe hơi cao cấp, con đi học các nước tư bản, dân nghèo có miếng đất ông bà để lại cũng không yên. Đất là sở hữu của nhà nước nên miếng đất nào vị trí ngon lành thì nằm trong qui hoạch, đền bù 1 đ, sau khi nhà đất cấp giấy và san lấp thi người dân muốn có chổ ở phải mua lại với giá cao hơn vài chục lần. Tại sao quận 2 lại phải làm 2-3 cây cầu lớn qua đó? Phải chăng là bên đó đát đai bao la , xây thêm cầu thì đất có giá hơn,dễ bán? Đất của ai ? Ai sẽ hưởng lợi nếu đất dễ bán, bán có giá ?Sắp tới là làm thêm cây cầu nữa mà phải triệt hạ toạn bộ hàng cổ thụ cả trăm năm, phá hoại thiên nhiên còn hơn lúc Vn còn chiến tranh! Người dân SG sang uống café bàn tán xôn xao, tiếc hùi hụi
Sống trên đời, dưới xã hội nào người dân cũng mong muốn cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn, tươi sang hơn. Bức tranh ảm đạm của Vn không biết bao lâu nữa mới trở nên tươi sang….rầu quá !

Son Nghiem said...

Cảm ơn GS đã có bài viết rất hay. Theo em thì tại sao không thể làm cả hai, câu cuối có thể hiểu là "hãy chỉ trích bóng tối và thắp lên một que diêm"

Chỉ trích đúng và với tính thần xây dựng thì cũng góp phần làm cho bức tranh bớt ảm đạm. Mục sư King có nói rằng thảm họa của xã hội không phải vì kẻ xâu to mồm mà vì người tốt im lặng (History will have to record that the greatest tragedy of this period of social transition was not the strident clamor of the bad people, but the appalling silence of the good people)
Nếu chỉ cặm cụi làm tốt những việc nhỏ mà không chỉ trích giúp mọi người nhận ra bức tranh lớn thì e rằng tình hình khó thay đổi.