Thursday, November 6, 2014

Di truyền ảnh hưởng đến chiều cao chỉ 23%?


Một trong những phát biểu mang màu sắc khoa học làm tôi [nói theo tiếng Anh là] bothered là mức độ ảnh hưởng của các yếu tố di truyền đến chiều cao. Các quan chức ở Viện Dinh Dưỡng (tôi có quen vài bạn ở đây) cứ nói rằng di truyền ảnh hưởng đến chiều cao chỉ 23% (1). Nói cách khác, cái heritability index của chiều cao là 0.23. Tôi có thể nói ngay và nói thẳng rằng con số này hoàn toàn sai. Xin lặp lại một lần nữa để nhấn mạnh: hoàntoàn sai.




Trong thực tế, ở mỗi quần thế và sắc dân, di truyền là yếu tố có ảnh hưởng lớn nhất đến chiều cao. Nghiên cứu của chính tôi và của hàng trăm tác giả khác trên những cặp sinh đôi đều cho thấy rằng cái heritability index của chiều cao đều từ 0.6 đến 0.9 (60% đến 90%) (2-5). Bất cứ ai làm trong lĩnh vực di truyền đều biết rằng di truyền có ảnh hưởng lớn đến chiều cao. Sự thật đó chẳng có gì là bí mật. Cần nói thêm rằng mô hình nghiên cứu trên người sinh đôi là tốt nhất và lí tưởng nhất để ước tính mức độ ảnh hưởng của di truyền.

Hình minh hoạ trên báo VNexpress.net 

Không có nghiên cứu nào nói di truyền chỉ ảnh hưởng 23% đến chiều cao cả. Một trong những lí do người ta đánh giá hay hạ thấp ảnh hưởng của yếu tố di truyền là để nhấn mạnh yếu tố có thể can thiệp được (trong trường hợp này là dinh dưỡng). Do đó, với lí giải 23% người ta có lí do để xây dựng đề án can thiệp bằng dinh dưỡng để nâng chiều cao người Việt. Trong thực tế chiều cao người Việt không phải là thấp nhất ở Á châu.

Ấy thế mà các quan chức dinh dưỡng bên VN cứ lên báo lặp đi lặp lại con số 23% rất sai đó. Tôi không hiểu họ lấy con số này từ đâu. Trước đây họ nói là con số từ một bác sĩ người Nhật, nhưng tôi tìm trong Pubmed thì không hề có tên ông này! Tôi rất muốn biết con số đó xuất phát từ đâu. Nếu không có cơ sở rõ ràng, tôi nghĩ nói rằng di truyền ảnh hưởng đến chiều cao chỉ 23% có thể hiểu là thiếu thành thật (hay nói theo tiếng Anh là misleading).

===





(5) Một bài mới về gen và chiều cao trên Nat Genet
http://www.nature.com/ng/journal/vaop/ncurrent/full/ng.3097.html

Xem thêm bình luận trước đây của tôi









8 comments:

Anonymous said...

Đăng trên báo đại chúng, nên chắc chất lượng số liệu họ xem thường chăng. Nhưng dẫu sao cũng sẽ ảnh hưởng đến tên tuổi của tác giả. Mới đây đại học FPT chỉ điều tra có 40 giảng viên rồi đăng trên VNN rằng thu nhập giảng viên đại học Việt Nam cỡ 1 tỷ/năm.

Trường Lâm said...

Bài báo tiếng Việt ấy (1) viết hết sức bê bối, chẳng hiểu họ lấy ở đâu ra số liệu về độ % ảnh hưởng lên chiều cao của các yếu tố tâm lý và việc rèn luyện thể dục. Dĩ nhiên, hai cái tỷ lệ (%) còn lại, do yếu tố dinh dưỡng và gene, cũng rất đáng nghi ngờ.

Đa số các bài viết bằng tiếng Anh trên Internet đều ước lượng mức độ ảnh hưởng đến chiều cao của yếu tố di truyền cỡ 80% hay hơn (2) tại các nước phát phát triển ở phương Tây. Các yếu tố ảnh hưởng khác như việc chăm sóc thai đúng cách, vận động như thế nào cho có lợi cho sự tăng trưởng về chiều cao, bệnh tật lúc còn nhỏ vv đương nhiên có vai trò, nhưng ít ai biết chính xác được các yếu tố này đóng góp bao nhiêu % vào mức độ di truyền của chiều cao (bài báo liệt kê các yếu tố ấy dựa vào lời của bà Nguyễn Thị Lâm). Dĩ nhiên gần như cái gì cũng có thể là nguyên nhân, nhưng mức độ đóng góp của những thứ ấy là bao nhiêu? Thí dụ, nếu nó chỉ ảnh hưởng có 0.2% đến chiều cao thì kể ra làm gì cho thêm rối rắm. Việc gì mà phải làm rắc rối thêm với đủ mọi thứ lý do như thế? Tôi nghĩ ta có thể nói vắn tắt lại là ngoài yếu tố di truyền ra, yếu tố môi trường, trong đó quan trọng nhất là dinh dưỡng, cũng ảnh hưởng lên chỉ số Heritability của chiều cao. Ảnh hưởng của yếu tố dinh dưỡng được người ta hiểu nhiều nhất, và có lẽ nó quan trọng nhất so với các yếu tố môi trường khác.

Còn "môi trường tâm lý" thì tôi thú thật xin chịu thua, trừ phi bài báo ấy cắt nghĩa tại sao tâm lý làm người ta cao thấp, đã thế lại còn lấy ở đâu ra con số "tâm lý ảnh hưởng đến 25%", tức là còn quan trọng hơn cả di truyền! What the hell is going on? Bây giờ tôi mới hiểu tại sao Việt Nam ta mỗi năm chỉ công bố được có vài ngàn bài nghiên cứu khoa học.

Yếu tố di truyền chỉ ảnh hưởng có 23% đến chiều cao?
Như tôi đã viết ở trên, mức độ ảnh hưởng đến di truyền của chiều cao là 80% tại các nước Tây Âu, nhưng chỉ số này có thể thay đổi, và giảm đi ở những nước thế giới thứ ba, vì ở đấy vai trò của dinh dưỡng được tăng lên. Chuyện này rất dễ hiểu, vì ở bên Hòa Lan, chẳng hạn, gần như ai cũng có chế dộ dinh dưỡng đầy đủ, gần như "tối ưu", ai cũng như ai, nên sự khác biệt về chiều cao giữa người HL này với người HL khác chủ yếu là do di truyền. Còn ở các nước nghèo, không phải ai cũng được ăn uống, dinh dưỡng đầy đủ, nên còn chỗ để "cải thiện" chiều cao qua dinh dưỡng hơn là so với ở Hòa Lan. Ở bên Tàu hay tại miền Tây châu Phi chẳng hạn, mức độ di truyền của chiều cao chỉ cỡ 65% (3).

Như vậy, Việt Nam có cái gì đặc biệt về: bệnh tật, dinh dưỡng, thể dục thật là khác với bên Tàu, châu Phi, để mà mức độ ảnh hưởng của di truyền lên chiều cao chỉ còn có 23%? Có phải tại vì các cán bộ Y tế ở Việt Nam sợ nếu đổ thừa cho thiếu dinh dưỡng nhiều quá thì hóa ra chính quyền không lo cho dân ăn uống đầy đủ làm người Việt bị lùn đi không, và như thế phải vẽ rồng vẽ rắn, thêm thắt nào là tâm lý, nào là dưỡng thai, nào là tập thể dục, với ý định trút bớt trách nhiệm lên đầu người dân không?
Này, anh bị lùn hả? Tại vì anh không chịu kéo thanh ngang mỗi ngày ấy mà!

(Đoạn chót này tôi viết cho vui thôi, chứ tôi không tin vào "giả thuyết âm mưu", đánh lận con đen của Viện Dinh dưỡng quốc gia. Tôi không buộc tội vì còn chút ngờ vực :D

(Vì dài quá, tôi sẽ biên links dẫn chứng cho (1),(2), (3) ở cái còm sau)

Trường lâm said...

(1) Cái link của bài tiếng Việt hình như được đổi qua đây:
Người Việt thấp do được nuôi không đúng cách
http://doisong.vnexpress.net/tin-tuc/suc-khoe/tu-van/nguoi-viet-thap-do-duoc-nuoi-khong-dung-cach-3102746.html

(2),(3) How much of human height is genetic and how much is due to nutrition?
http://www.scientificamerican.com/article/how-much-of-human-height/

Tìm hiểu thêm về ý nghĩa thật sự của từ Heritability (tôi thấy GS Tuấn biên là "mức độ ảnh hưởng của các yếu tố di truyền đến chiều cao" cũng khá hay, từ này rất dễ gây hiểu nhầm, nó không có nghĩa là "gien đóng góp bao nhiêu phần trăm cho chiều cao".
Hai bài dưới đây, cắt nghĩa thuật ngữ Heritability rõ hơn:

Is Your Height Due to Genetics or Your Nutrition? (Dễ hiểu)
http://www.futurescienceleaders.com/mechanicsofreality/2013/10/13/is-your-height-due-to-genetics-or-your-nutrition/

Bài này khó hơn một chút, nhưng hay hơn:
Heritability of height vs. weight
http://blogs.discovermagazine.com/gnxp/2009/07/heritability-of-height-vs-weight/#.VFwMzcmglg8

TRUONG THANH said...

Tui la nguoi dan binh thuong cung biet la di truyen chieu cao co anh huong quyet dinh den the he tiep theo,Anh Tuan khong thay tren bao chi gan day nguoi ta thuong hay noi ve giong bo Tot o Binh Thuan sao? Con bo con ( con be) lai bo Tot thi da co trong luong gap doi bo me roi ! Ca hai con bo co va bo Tot deu cung an mot thuc an nhu nhau la co ngoai dong , la cay trong rung ...Tui la nong dan nen tui khong biet di truyen con nguoi co khac khong ? tui chi dem con bo Viet Nam ra thao luan khoa hoc
Theo tui thi chi so 23% di truyen chieu cao la trat lat 100%,tui nghi la cai nay la chieu cua cac nha san xuat sua cho tre em ! Tre em Viet Nam muon cao nhu cac nuoc chung quanh thi cha me phai mua sua cho con uong cang nhieu cang tot! Neu con bo Viet Nam o Binh Thuan biet uong sua de cao lon nhu bo Tot thi dau can nha nuoc phai chi tien lai tao va gin giu gien cua con bo Tot! Neu biet noi, co the con bo Tot cung noi la : tui cao lon, nang gan 1.000 kg la nho uong sua ngoai nhap !

Tuan Nguyen said...

À, có một cái note tôi phải nói ra là câu "các yếu tố ảnh hưởng đến chiều cao" rất dễ hiểu lầm. Có lần tôi nghe chính một chuyên gia nói ví dụ nếu chiều cao của mình là 165 cm, thì 32% do dinh dưỡng có nghĩa là 32% của 165 cm. Nhưng cách hiểu đò hoàn toàn sai. Sai thê thảm! Sự thật là mấy con số đó không liên quan gì đến chiều cao tuyệt đối, mà liên quan đến cái độ khác biệt giữa các cá nhân trong quần thể (còn gọi là "variance"). Do đó, nói 32% ở đây là 32% variance của chiều cao, hoàn toàn không phải 32% của chiều cao.

Trường Lâm said...

Giáo sư ghi chú thêm về ý nghĩa của điều tạm gọi là "mức độ ảnh hưởng do di truyền" (Heritability, tạm viết là H) như vậy là phải rồi, vì nó thường được hiểu sai.
H là cái mức độ mà sự khác biệt về chiều cao giữa các cá nhân (trong một dân số) được gây ra bởi sự khác biệt giữa các dạng gien (gene variant) lưu hành trong dân số ấy.

Thí dụ: nếu một người Hòa Lan có chiều cao 183 cm, trong khi ấy tại nước này H là 80%, và chiều cao trung bình là 178 cm, thì 80% của cái 5 cm "dư" ấy là do các kiểu biến thiên về gien (giữa các cá nhân) gây ra. Nói cách khác, gien giải thích cái 4cm (80%) phụ trội, còn môi trường giải thích cái 1 cm còn lại.
Còn các cách hiểu sau đây là không đúng:
- gien đóng góp vào 80% của cái chiều cao 183 cm ấy.
- gien ảnh hưởng đến 80% chiều cao của người dân Hòa Lan.

Duc Viet Pham said...

Thưa giáo sư, theo định nghĩa "The Variance is the expectation of the squared deviations about the mean. It provides information about the variability of the distribution"
Trong trường hợp này: chiều cao là hàm số của gene, dinh dưỡng, vận động và môi trường. Nhưng không đơn giản là phép cộng của các yếu tố. Vậy các yếu tố này quan hệ với nhau như thế nào? mà giáo sư nói "không phải là 32% so sánh tuyệt đối"
Tất nhiên "các nhà khoa học trong nước" đưa ra quan điểm nhưng không chứng minh hoặc không có nghiên cứu, chính dẫn thì không nên tin. Đọc cho vui, coi như tin lá cải.
Cảm ơn giáo sư.

Huynh Hai said...

Tôi không biết di truyền ảnh hưởng như thế nào đến chiều cao. Nhưng bằng quan sát thực tế trong gia đình, làng xóm, các địa phương mà tôi đã đi qua và sinh sống tại VN thì thấy một điều là ai ở VN có độ tuổi dậy thì hoặc được sinh ra và lớn lên rơi vào giai đoạn 1976-1990 thì, nói chung, có chiều cao thấp hơn so với chiều cao trung bình của thế hệ trước hoặc sau đó. Chắc quý vị còn nhớ đó là giai đoạn toàn dân suy dinh dưỡng; lương thực, thực phẩm hàng ngày của dân Việt (trừ các cán bộ cao cấp) toàn là cơm độn ngô, khoai, bo bo ăn với nước muối (đun với cơm cháy cho ngả màu cánh gián để giả nước mắm) và canh đại dương (vài cọng rau muống trong một nồi nước to đùng). Đội tuyển bóng đá VN thời đó hiếm có cầu thủ cao trên 1,70 m và thường chỉ đá nổi 1 hiệp, sang hiệp 2 luôn bị chuột rút.