Tuesday, December 2, 2014

Uống sữa có hại?

Một số bạn gửi email và nhắn qua fb hỏi tôi có ý kiến hay bình luận gì về bài báo trên Tuổi Trẻ Cuối Tuần (“Người lớn uống sữa, hại nhiều hơn lợi”). Thật ra, bài báo này chỉ viết lại những bài báo ở nước ngoài về một nghiên cứu được công bố trên tập san British Medical Journal (BMJ) gần đây, kết luận rằng uống nhiều sữa có liên quan đến tăng nguy cơ tử vong và gãy xương (2). Tôi hơi ngạc nhiên khi thấy TTCT đăng bài này với cái tựa đề quá khẳng định! Tôi là người làm trong lĩnh vực này và cũng quen biết khá thân tình với nhóm tác giả, nhưng tôi không bao giờ nghĩ rằng cái nghiên cứu đó có thể cho phép chúng ta nói rằng uống sữa có hại nhiều hơn lợi. Ngược lại, tôi nghĩ đối với người Việt, uống sữa có lợi cho sức khỏe và có tác dụng giảm nguy cơ loãng xương.


Sữa là nguồn calcium rất quan trọng cho cơ thể. Dĩ nhiên, chúng ta có thể dùng bổ sung calcium, nhưng sữa vẫn là nguồn “tự nhiên” và an toàn nhất. Calcium thì lại rất cần cho cơ thể trong quá trình xây dựng và duy trì bộ xương. Cơ thể còn cần calcium để chuyển tín hiệu cho não, điều chế nhịp tim, và phòng chống đông máu. Nên nhớ rằng 99% calcium trong cơ thể nằm ở xương và răng (phần 1% còn lại được “lưu hành” ở trong máu và các mô khác). Nói như thế để thấy calcium đóng vai trò quan trọng trong cơ thể chúng ta. Nguồn calcium như tôi nói chủ yếu là qua sữa và thức ăn.

Thế nhưng người Việt có thói quen ăn uống rất ít calcium. Theo nghiên cứu của chúng tôi, mỗi ngày người Việt chỉ tiếp thu khoảng 300-400 mg calcium. Lượng calcium cần thiết mỗi ngày đáng lí ra phải là 1000 mg. Nhưng rất ít người Việt đáp ứng được tiêu chuẩn đó. Do đó, không quá ngạc nhiên khi nhiều trẻ em và thiếu niên không phát triển đúng với tiềm năng. Hệ quả là bộ xương của người Việt không được tốt mấy và chiều cao thì còn khiêm tốn.
Nhưng nghiên cứu công bố trên BMJ nói rằng uống nhiều sữa làm tăng nguy cơ tử vong và gãy xương! Dữ liệu này khi mới công bố gây sững sốt trong cộng đồng nghiên cứu loãng xương. Nói chung là nhiều người không mấy quan tâm đến nghiên cứu này vì nó có quá nhiều vấn đề. Ngay cả tác giả của công trình nghiên cứu cũng thú nhận như thế, và họ đề nghị nên cẩn thận khi diễn giải kết quả, chứ không tin một cách mù quáng.

Một trong những vấn đề là hiện tượng mà giới dịch tễ học gọi là “reverse association”. Thông thường, nhà nghiên cứu muốn “chứng minh” yếu tố X (như uống sữa chẳng hạn) là tác nhân gây biến cố Y (ví dụ như tử vong). Thế nhưng trong thực tế, có khi chính Y gây tác động đến X, và chúng ta cứ tưởng là X là nguyên cớ của Y! Chẳng hạn như những người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh, kể cả loãng xương (nói ngắn gọn là họ “già yếu”), nên bác sĩ thường khuyến cáo uống vài li sữa mỗi ngày. Những người khỏe mạnh thì ít khi nào được khuyến cáo như thế. Mà, những người già yếu thì có nguy cơ tử vong cao. Do đó, khi nhà nghiên cứu phân tích mối liên quan giữa sữa và tử vong, họ sẽ thấy người uống nhiều sữa có nguy cơ tử vong cao! Thế nhưng, chúng ta biết rằng sự thật không phải như vậy, mà ngược lại. Chính vì thế mà dân trong nghề gọi hiện tượng này là “reverse association” (liên quan nghịch đảo), có khi còn gọi là "confounding by indication". Hiện tượng này hay thấy trong các nghiên cứu quan sát (như nghiên cứu của nhóm tác giả).

Cái nghiên cứu của nhóm Thụy Điển trên BMJ có thể giải thích bằng hiện tượng reverse association. Chính nhóm tác giả cũng không loại bỏ yếu tố này. Thật ra, nghiên cứu đó, nếu đọc kĩ, sẽ phát hiện nhiều vấn đề khác. Ví dụ như người ta không chỉ uống sữa, mà còn phải ăn uống thức ăn khác, kể cả protein, và tăng protein là một yếu tố nguy cơ gãy xương. Thế nhưng với mô hình nghiên cứu của tác giả thì họ không thể tách bạch được ảnh hưởng của protein và sữa riêng ra được. Ngoài ra, còn có vài vấn đề về phân tích thống kê và cách hiểu theo ý nghĩa của trị số P, nhưng đây là những vấn đề mang tính kĩ thuật. Do đó, kết quả của nghiên cứu này không có giá trị khoa học cao.

Nói tóm lại, sữa là nguồn quan trọng để chúng ta có calcium, và calcium là một chất khoáng hết sức quan trọng cho cơ thể và cho tất cả độ tuổi. Ở VN, rất nhiều người thiếu calcium, nên sữa là một nguồn quan trọng. Giới y tế vẫn xem sữa là một nguồn thức uống có ích cho sức khỏe, và họ có nhiều lí do và chứng cứ để khuyến cáo như thế (3). Không nên chỉ vì một bài báo “vớ vẩn” trên BMJ mà khuyến cáo người ta không nên uống sữa.
====


(2) Michaelsson K, et al. Milk intake and risk of mortality and fractures in women and men: cohort studies. BMJ 27/10/2014

(3) Rizzoli R. Dairy products, yogurts, and bone health. Am J Clin Nutr 2014;99:1256S-62S.

5 comments:

Anonymous said...

Báo Tuổi trẻ chắc đã đọc bài viết của GS Tuấn nên đã gỡ bài xuống rồi thì phải? :)

Son Nghiem said...

Em cũng mới đọc bài trên BMJ. Họ biết có thể reverse causation là vấn đề. Hơn nữa, trong số liệu của họ không có ai không uống sữa. Ít lất là 1 ly/ngày và nhiều nhất là hơn 3 ly/ngày. Theo nguyên tắc âm dương thì cái gì thái quá cũng không tốt. Vì vậy, vấn đề có thể là nhóm uống quá nhiều sữa bị các hiệu ứng phụ. Em đã từng đọc một bài thấy người ta bị bệnh chỉ vì uống quá nhiều nước lọc. Đoán rằng nếu ăn quá nhiều thì ngay cả ăn rau quả cũng gây béo phì như thường, nhưng chớ kết luận là ăn rau quả gây béo phì. Nghe nói ở Pháp bigmac chỉ bằng 1/2 so với ở Mỹ. Vì vậy, Macdonald cũng có nhưng Pháp không béo nhiều như Mỹ. Rất ngạc nhiên là họ có số liệu lặp (longitudinal data) mà không dùng kỹ thuật phân tích phù hợp hơn để hạn chế reverse causality.

Trường Lâm said...

Người lớn uống nhiều sữa (tức là hơn hai, ba ly/ ngày) có lợi hay có hại, điều ấy chưa rõ rệt, cần phải nghiên cứu thêm. Tuy nhiên, bảo rằng uống sữa sẽ giúp người lớn (như các màn quảng cáo sữa trên TV vẫn nói) ngừa hay giảm thiểu được chứng gãy xương là chuyện không đúng. Người ta vẫn biết là tỷ lệ gãy xương chậu (loại gãy xương thông thường nhất) xảy ra nhiều nhất ở Bắc Mỹ và Bắc Âu, thấp nhất ở châu Phi, và ở mức trung bình tại châu Á. Điều đáng nói là người Á và châu Phi không uống sữa hay ít uống sữa so với người Bắc Mỹ và Bắc Âu.

Biểu đồ về Dịch tễ học của chứng gẫy xương hông trên thế giới:
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3004072/bin/IJOrtho-45-15-g001.jpg

Bài công bố trên BMJ ấy là kết quả của một cuộc nghiên cứu có tầm vóc, khảo sát trên 100 ngàn người dân Thụy Điển, kéo dài 20 năm. Có một cuộc khảo sát lớn khác, của Mỹ (*), liên quan đến gần 80 ngàn phụ nữ và kéo dài 12 năm. Bây giờ dù ta có bỏ qua cái vụ diễn giải là "uống nhiều sữa có hại và làm gãy xương" đi, cả hai cuộc nghiên cứu đều xác nhận (điều mà người ta đã biết từ trước) là tỷ lệ gãy xương hông ở Bắc Mỹ và Bắc Âu vẫn thuộc vào loại cao nhất thế giới.


(*) American Journal of Public Health
Am J Public Health. 1997 Jun;87(6):992-7.
Milk, dietary calcium, and bone fractures in women: a 12-year prospective study.
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9224182

Son Nghiem said...

Báo Tuổi Trẻ mà gỡ thì có khả năng bị Vinamilk phẩn đối hơn là do họ đọc bài của GS Tuấn:(

Son Nghiem said...

Tất nhiên là không thể tin quảng cáo được rồi, họ thường phóng đại. Ở Úc có nhóm hài "The Chaser" một dạo chuyên làm trò bằng cách đóng lại các cảnh quảng cáo ở ngoài đời.
Nhưng so sánh giữa các châu lục phức tạp vấn đề hơn vì các yếu tố như gen, tập quán ăn uống, sinh hoạt... có thể ảnh hưởng. Người Âu Mỹ thường hay béo phì, có thể gây áp lực lên xương? Châu Á thì có thể do ăn nhiều đậu phụ cũng có canxi rồi? Châu Phi thì họ vận động nhiều hơn?
Nhưng nói chung vẫn không hiểu sao các tác giả không dùng các kỹ thuật phân tích như tác động cố định (fixed effects) để giảm thiểu khả năng nhân quả ngược (reverse causality). Thậm chí đơn giản nhất là thêm bình phương của số ly sữa vào trong hồi quy cũng được. Đoán rằng hệ số của bình phương sẽ âm, nghĩa là uống sữa vừa phải thì tốt nhưng quá một giới hạn nào đó thì càng uống nhiều càng hại. Hiệu ứng này thấy trong rất nhiều trường hợp, hỏi các bác nông dân dùng nhiều quá phân bón thì biết ngay: thất thu, mất mùa là cái chắc.