Saturday, April 18, 2015

Bàn về [lạm dụng] danh xưng


Tôi hiểu. Ở Việt Nam, danh xưng đã trở thành một vấn nạn. Vấn nạn cấp quốc gia. Hầu như bất cứ ai cũng cố gắng làm tất cả có thể để có một danh xưng, kiểu như [mượn lời của cụ Nguyễn Công Trứ] “phải có danh gì với núi sông”. Người có quyền thế thì dùng chức danh trước tên họ. Người có bằng đại học thì dùng bằng cấp trước tên. Người có chức danh khoa học cũng ham dùng tên “học hàm” trước tên. Có nhiều trường hợp, người chức danh và danh xưng còn dài hơn cái tên của đương sự! Chưa có một đất nước nào mà quái đản như ở Việt Nam, nơi mà người ta viết những bằng cấp kiểu như “TS BS” trước tên mình! Những danh xưng ngộ nghĩnh như thế khi dịch sang tiếng Anh trở thành một sự xấu hổ mang tầm quốc gia.


Tôi thừa hiểu. Ở Việt Nam, danh xưng đóng vai trò quan trọng, có khi rất quan trọng. Có lần về làm việc ở một tỉnh thuộc vùng miền Tây, sau bài nói chuyện tôi được một vị cao tuổi ân cần trao cho một danh thiếp với dòng chữ tiếng Anh: “Senior Doctor Tran V. …”. Đây là lần đầu tiên tôi thấy một danh xưng như thế trong đời. Sau này có dịp tìm hiểu từ bạn bè tôi mới biết ông là một cựu quan chức cao cấp trong ngành y tế của thành phố (đã nghỉ hưu), nhưng vẫn còn giữ chức vụ gì đó trong một hiệp hội chuyên môn. Tôi nghĩ danh xưng “Senior Doctor” (có lẽ nên dịch là “Bác sĩ cao cấp” hay nôm na hơn là “Bác sĩ đàn anh”). Nhưng tại sao lại cần một danh xưng phân biệt “giai cấp” như thế? Tôi đoán có lẽ vị đồng nghiệp này muốn phân biệt mình với “đám” bác sĩ đàn em chăng?

Một lần khác, khi tôi phụ trách lên chương trình hội nghị, tôi thấy ban tổ chức viết tên diễn giả bằng tiếng Việt và tiếng Anh. Những người có danh xưng tiếng Việt ví dụ như “TS BS Trần Thị …” được dịch sang tiếng Anh là “Dr. Dr. Tran Thi …”. Tôi không khỏi cười thầm trong bụng vì chưa thấy nơi nào trên thế giới có cách viết lạ lùng như thế. Tôi sợ nhất là trong hội nghị có đồng nghiệp ngoại quốc mà họ đọc được cái danh xưng “Dr Dr” này chắc tôi tìm lỗ mà chui xuống không kịp quá! Tôi phải rất tế nhị đề nghị cách viết “đơn giản” hơn là chỉ “Dr” thôi là đủ, nhưng cũng phải vài ngày trao đổi qua lại, và cuối cùng phải qua vài phút thảo luận trên Skype người ta mới chịu đề nghị này!

Tôi vẫn còn giữ một danh thiếp khác với dòng chữ: “Dr Specialist II Nguyễn M”. Một anh bạn người Úc tôi có lần tình cờ thấy danh thiếp trên bàn nên thắc mắc hỏi tôi “Specialist II” là gì vậy. Lúc đó tôi cũng chẳng biết, nên đành nói: “I have no idea”, nhưng tôi nói thêm rằng tôi đoán đó là bác sĩ chuyên khoa gì cấp 2 gì đó. Anh bạn đồng nghiệp cười nói mỉa mai (rất dễ ghét) rằng: ước gì tao cũng được cấp II nhỉ?

Không nghi ngờ gì nữa: người Việt rất sính dang xưng. Báo chí trong quá khứ đã nhiều lần nêu vấn đề này. Có nhiều chuyện cười ra nước mắt về những nhầm lẫn về danh xưng (honorific), tước hiệu, và nghề nghiệp ở Việt Nam mà tôi từng chứng kiến trong các hội nghị. Nghe những lời giới thiệu dài lòng thòng như “Giáo sư, tiến sĩ, nhà giáo nhân dân, anh hùng lao động, bác sĩ Nguyễn Văn …” nó khôi hài làm sao!

Tôi vẫn tự hỏi tại sao người ta thích danh xưng trước tên mình? Kinh nghiệm của tôi, khi tiếp xúc với những người hay sử dụng danh xưng cho thấy họ thường dùng danh xưng với những động cơ sau đây:

1. Nuôi dưỡng niềm kiêu hãnh cá nhân. Danh xưng thường có xu hướng bơm phồng “cái tôi” của một cá nhân, và do đó làm cho cá nhân đó tự đánh giá cao chính mình hơn là thực tế. Bà Jill Biden, vợ phó tổng thống Mĩ Joe Biden, từng phàn nàn rằng bà rất “bệnh” khi nhận email và thư gửi đến gia đình với dòng chữ “Sen. and Mrs Biden” (Thượng nghị sĩ và Bà Biden). Bà muốn được danh xưng là “Sen. and Dr. Biden”, và thế là bà đi học đế lấy bằng tiến sĩ Anh văn. Sau 4 năm nghiên cứu, bà được trao bằng tiến sĩ ở tuổi 55. Câu chuyện bà Biden sính danh là đề tài đàm tiếu của giới báo chí Mĩ hồi đầu năm nay.

2. Một hình thức tự quảng cáo. Thật ra, một số người sử dụng danh xưng "Tiến sĩ" hay "Giáo sư" nhắm mục đích tăng giá trị, trọng lượng của ý kiến của họ. Trong thực tế, công chúng cũng có khuynh hướng xem ý kiến của một “Giáo sư tiến sĩ” có giá trị cao hơn ý kiến của một … nông dân. Bởi vì đánh giá cao ý kiến của những vị sư sĩ này, nên ít ai dám chất vấn hay phản bác lại ý kiến của họ. Nhưng không có bất cứ một lí do nào để xem ý kiến của một vị giáo sư hay tiến sĩ có giá trị hơn ý kiến của một nông dân; vấn đề là logic và bằng chứng, vì hai khía cạnh này mới chính là thước đo giá trị của ý kiến.

3. Mong muốn được người khác kính trọng. Đây là biện minh (hay lí lẽ) của những người chức sắc tôn giáo, vì họ cho rằng họ cần những “Thượng tọa”, “Hòa thượng”, “Linh mục”, “Mục sư”, v.v… để tín đồ tỏ lòng kính trọng họ. Thế nhưng tôi lại nghĩ các Phật tử hay tín đồ Công giáo vẫn có thể gọi “thầy” và “cha” mà đâu có tỏ ra thiếu kính trọng gì đâu!

4. Gây sự chú ý. Người sử dụng danh xưng ngầm nói cho người khác rằng họ là người quan trọng và đáng được kính trọng. Mặc dù họ không bao giờ thú nhận ý đồ ngầm này, nhưng nghiên cứu tâm lí cho chúng ta biết động cơ sử dụng danh xưng là để gây chú ý như ca sĩ thích làm trò khác lạ để thu hút khán giả. Có nhiều lần tôi chú ý đến những danh xưng như “Giáo sư thực thụ” và tự hỏi nó có ý nghĩa gì. Ở Mĩ, chúng ta biết có 3 bậc giáo sư: Assistant Professor, Associate Professor, và Professor. Không cần đến tính từ “thực thụ”, vì chức danh nào cũng thực thụ. Tôi nghĩ chỉ “Giáo sư” là đủ rồi. (Dĩ nhiên có người có những danh xưng chính thức như “Distinguished Professor” hay “Honorary Professor” thì họ có quyền thêm tính từ gì đó cho thích hợp.)

5. Khao khát quyền lực và trần tục. Một nghiên cứu ở Mexico cho thấy rất nhiều chính trị gia không có văn bằng tiến sĩ nhưng họ vẫn tìm cách mua danh xưng “Dr” bằng cách tranh thủ hay vận động để được một đại học nào đó cấp cho bằng “tiến sĩ danh dự” (honour doctor). Với danh xưng này, họ rất dễ thu hút cảm tình của cử tri và có cơ may đắc cử hơn những người không có danh xưng. Tình trạng này cũng giống như ở VN, nơi mà các quan chức rất thích có “TS” trước tên họ.

6. Quảng bá thái độ “elite”, thái độ kẻ cả, hoặc thái độ toàn trị. Những người này thường tự tô son điểm phấn cho mình bằng cách “tiêm” vào mình những danh xưng thật kêu và thật ấn tượng và bắt đầu nhiễm thói kiêu ngạo xem thiên hạ như dưới tay mình.

Ba tôi lúc sinh tiền thường nói rằng những người cần đến danh xưng phía trước tên mình là một tín hiệu cho thấy người đó hoặc là bất tài, hoặc là thiếu tự tin. Vì thiếu tự tin, nên họ phải lấy những danh tước đó ra để tự nâng cao giá trị cho mình. Ngẫm đi nghĩ lại tôi thấy Ba tôi cũng có lí, bởi vì ở Việt Nam những người thích dùng danh xưng là các quan chức trong chính quyền. Là quan chức, làm việc hành chính hay chính trị, họ không phải làm chuyên môn; do đó, có lẽ họ có nhu cầu phải quảng bá mình như là một nhân vật "văn võ song toàn", và để cho … oai.

Ở Việt Nam, vấn đề danh xưng là vấn đề “merit”. Trước tình trạng tiến sĩ giấy, tiến sĩ dỏm tràn lan ở Việt Nam như hiện nay, bất cứ ai được giới thiệu là “tiến sĩ”, người dân ngao ngán nghĩ thầm “lại một tiến sĩ giấy”. Trong bối cảnh đa số (70% hay 95%) giáo sư Việt Nam không xứng đáng với chức danh đó trên trường quốc tế, và với hệ thống phong tước danh như hiện nay thì làm sao danh xưng này củng cố lòng tin của người dân. Nhưng ở Việt Nam vẫn có những tiến sĩ, những giáo sư thật (tức là họ có học và có nghiên cứu xứng đáng với danh xưng đó), nhưng khổ nỗi vì đại đa số những tiến sĩ giấy và giáo sư dỏm kia làm cho công chúng chẳng biết ai là giả và ai là thật. Do đó, cách đánh bóng danh xưng như ở Việt Nam gây ra tình trạng vàng thau lẫn lộn.

Cách dùng danh xưng hiện nay lẫn lộn giữa bằng cấp, phẩm hàm danh dự, và chức vụ. Ai cũng biết cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ là những học vị; phó giáo sư và giáo sư là chức danh khoa bảng trong trường đại học; những “nghệ sĩ nhân dân”, “nghệ sĩ ưu tú”, “nhà giáo nhân dân”, “nhà giáo ưu tú” (toàn bắt chước Trung Quốc!) là những tước hiệu danh dự; còn những “giám đốc”, “đại tá”, “bộ trưởng”, v.v… là chức vụ. Ở Việt Nam, tôi thấy trong các hội nghị, những tước hiệu, chức vụ và học vị đều được liệt kê trước tên người diễn giả, chẳng khác gì một bản lí lịch bằng cấp và chức danh! Ở nước ngoài, trong các hội nghị khoa học, người ta chỉ giới thiệu diễn giả bằng một danh xưng duy nhất như “Dr” hay “Professor”, chứ rất rất hiếm ai giới thiệu thêm chức vụ, và chắc chắn chẳng có ai giới thiệu diễn giả dài lê thê như ở Việt Nam (nếu có ai giới thiệu như thế chắc chắn hội trường sẽ cười ầm lên vì họ nghĩ đó là kiểu nói đùa)!

Tôi càng hiểu hơn. Cách dùng danh xưng như hiện nay chẳng những lẫn lộn thật giả, giữa chức vụ và học vị, mà còn làm trò cười cho đồng nghiệp quốc tế. Trường hợp mà tôi thuật lại ở trên về “Specialist II” là một ví dụ điển hình. Bởi vì chỉ có Việt Nam mới có hệ thống bác sĩ chuyên khoa I, chuyên khoa II, nên đồng nghiệp quốc tế chẳng thể nào hiểu được. Thật ra, họ cũng chẳng cần hiểu, họ chẳng thèm tốn thì giờ đọc danh thiếp với những chi chít “Dr”, “Professor” làm gì; họ quan tâm đến CV, đến thực tài hơn. Có liệt kê chín mười danh xưng đi nữa mà CV chẳng có gì, thì chỉ làm cho đồng nghiệp ngoại quốc cười khẩy mà thôi. Khi thực tài không tương đồng hay còn quá thấp so với học hàm và học vị, thì những danh xưng đó chỉ nói lên hội chứng inferiority complexmặc cảm tự ti. Như là một định luật, cái tôi (ego) lúc nào cũng là hàm số nghịch với kiến thức (knowledge) theo phương trình

ego = 1 / knowledge.



9 comments:

Anonymous said...

Một cái mà em bảo đảm lất léo nhất là diễn nhạc cổ điển tây phương... Cả thế giới, hễ mình đi xem một dương cầm thủ, vĩ cầm thủ nào đó biểu diễn thì chỉ có tên của họ thôi. Gọn vậy đó. ở VN em thấy người nghệ sĩ có cái danh hiệu phía trước... Th.S. KC, NSND PTS v.v. Nó làm mình bị hụt hứng. Em nghe nói có lần Vladimir Ashkenazy chơi nhạc ở SG, cứ bị người chuẩn bị tờ trình hỏi ông là ai. Ông tây này, tưởng như bên tây, bảo tôi là Vladimir Ashkenazy. Um... cậu đúng đấy nhưng là cái gì Vladimir Ashkenazy chứ? Um... tớ là Vladimir Ashkenazy... Trời ạ, đứng với ông này thì Đặng Thái Sơn cũng phải bị mờ mấy độ. Tiếu.

Anonymous said...

Em chào Thầy Tuấn,

Em cảm ơn Thầy đã viết một bài hay về việc lạm dụng danh xưng ở Việt Nam. Đặc biệt, em rất tán thành sự phân tích của Thầy về động cơ sử dụng danh xưng của một người nào đó.

Tuy nhiên, nếu nói rằng người Việt Nam quá hám danh, quá thích khoe danh khi sử dụng các kiểu danh xưng trước họ tên thì em nghĩ là chưa hẳn đúng.

Em hiện đang làm nghiên cứu sinh tại Áo Quốc và em cũng quan sát được rằng người Áo (hay người Đức) cũng rất thích khoe danh xưng trước họ tên. Em lấy một số ví dụ về cách mà họ để danh xưng khoa bảng như:

1) Univ.Prof. Dipl.-Ing. Dr.techn. ABC
2) hoặc Ao.Univ.Prof. Dr.techn. Dipl.-Ing. ABC
3) hoặc O.Univ.Prof. Dipl.-Ing. Dr.techn. ABC
4) hoặc Priv.Doz. Dipl.-Ing. Dr.techn. ABC
5) o.Univ.Prof. Mag.rer.nat. Dr.rer.nat. ABC
6) lắm khi họ ghi là Dr. Dr hoặc Dipl. Dipl vì họ có 2 cái bằng Dr. hoặc hai cái Dipl.

... và rất nhiều kiểu khác, thật điên cái đầu, lắm lúc em phải nghĩ rằng dân Áo và Đức hám danh hơn dân Việt trăm lần.

Em nghĩ là Việt Nam cũng học cách khoe danh xưng như ở Tây ở Mỹ thôi, tất nhiên là họ có quyền làm thế và động cơ khoe danh thì giống như Thầy đã phân tích (cả Tây hay ta đều như nhau), tuy nhiên, đúng là như Thầy nói, vì Việt nam có quá nhiều người "dỏm" nên cái danh xưng trở nên lố bịch.

Nếu có thời gian, em mong Thầy tìm hiểu và viết thêm về các kiểu danh xưng khoa bảng (rất rối) mà các nước như Đức, Áo, Thụy Sỹ, Hà Lan sử dụng.

Em chúc Thầy nhiều sức khỏe và luôn cống hiến hết sức cho khoa học của Việt Nam.

Anonymous said...

Bịnh này ở VN chỉ có sau ngày miền Nam được giải phóng.Trước kia người ta chỉ dùng chức vị hoặc quá lắm là học hàm.Ví dụ: Ông A, viện trưởng hoăc Giáo sư A.Bịnh này do áp dụng triết lí giáo dục của Bác Hồ nên càng ngày bịnh càng nặng.

Anonymous said...

Bạn gì nói
"Tuy nhiên, nếu nói rằng người Việt Nam quá hám danh, quá thích khoe danh khi sử dụng các kiểu danh xưng trước họ tên thì em nghĩ là chưa hẳn đúng.

Em hiện đang làm nghiên cứu sinh tại Áo Quốc và em cũng quan sát được rằng người Áo (hay người Đức) cũng rất thích khoe danh xưng trước họ tên."

Người Aó khoái khoe danh xưng thì đâu có nghĩa là người VN KHÔNG quá hám danh hả bạn?

(Logic trong câu nói của bạn tương đương với câu này: tôi KHÔNG ham ăn VÌ anh kia CŨNG ham ăn)

Nhưng ví dụ của bạn rất thú vị, có lẽ đây là khác biệt trong giới academic nói tiếng Anh và tiếng Đức chăng?

Mình thì thấy rất ngạc nhiên, vì mình quen với nhiều bạn người Đức, và mình luôn khâm phục sự giản dị và khiêm tốn của họ. Xưa giờ mình thấy người ta hay để chức danh, abbreviations về thành viên các hiệp hội này kia nhiều nhất là sau tên Bác sĩ y khoa, có lẽ để người bệnh yên tâm.

Nhưng cái này chỉ trên giấy tờ thôi, chứ không ai ra hội họp mà dành hết cả paragraph để đọc bằng cấp địa vị như ở VN. Có lẽ mấy bạn của bạn cũng vậy? Tức họ chỉ để trên giấy tờ, hoặc trên chữ ký email? Trong các hội thảo này kia bạn thấy họ giới thiệu diễn giả ra sao? Có đọc hết chừng đó ra không? Mình rất tò mò.

Đợt rồi mình thấy trong một hội thảo ở VN có để bảng tên trước đại biểu như thế này "MSc. NAME". Hahaha.

Buồn cười nhất mà mình từng thấy trên thực tế là một quan chức địa phương để BA, MSc, PhD Candidate lên cả business card.





8X From Viet Nam said...

Ở Đức (và có thể là Áo) người có học hàm hay học vị thường ghi rõ chuyên ngành của họ theo học hàm hay học vị đó, ví dụ: Dr. rer. nat (Doktor der Naturwissenschaften) là Tiến sĩ về khoa học tự nhiên, hay Dr. med. univ. (Doktor der gesamten Heilkunde) là Bác sĩ đa khoa, còn Dr. med. dent. (Doktor der Zahnheilkunde) là Nha sĩ (nguồn: http://de.wikipedia.org/wiki/Akademischer_Grad#Abgrenzung_zu_Titeln). Mục đích theo em là chỉ để phân biệt chuyên ngành với nhau cho dễ nói chuyện, trao đổi thôi, chứ không liên quan gì đến việc hám danh cả. Cũng có một phần mang tính lịch sử, một số học vị tiến sĩ như Dr. Ing. (Tiến sĩ kỹ thuật) chỉ mới xuất hiện từ cuối thế kỷ 19. Tìm hiểu khá mất thời gian nên em chỉ chia sẻ vậy thôi. Sống và làm việc với người Đức lâu em thấy bản thân họ không hề khoe khoang nhưng lại khá "kiêu hãnh" - tức là họ luôn luôn cố gắng để chứng tỏ năng lực của bản thân. Tất nhiên cách chứng tỏ của họ là thông qua lao động và bằng thành quả lao động chứ không phải bằng lời nói hay giấy chứng nhận bằng cấp.

Anonymous said...

Anh Tuấn ạ, bên Mỹ nếu là MD mà còn là PhD thì họ vẫn ghi trên danh thiếp là "Firstname Lastname, MD, PhD". Tuy cả hai cùng là Dr. nhưng MD khác với PhD, và người có cả hai bằng này thường liệt kê ra. Em không rõ ở Việt Nam, nhưng em vẫn thấy các UCSF professors ghi như vậy. Dĩ nhiên họ không hám danh vì họ thật sự giỏi, từng lãnh nhiều bằng danh giá. They deserve to put under their names what they achieve, anh!
-tường vi

Tuan Nguyen said...

Người ta ghi SAU tên, không phải trước tên như VN.

Anonymous said...

Ở Mỹ thì nó lất léo một chút.

Dr. thì đứng trước tên, bằng cấp thì sau tên. Dr XYZ hay XYZ, Ph.D. nhưng thường chỉ trong giới học thuật, ngoại trừ các ngành nghề y khoa (MD, DDS, DMD, OD v.v.). Dưới học vị tiến sĩ thì rất ít ai để bằng cấp kiểu như XYZ, BS, MS ngoại trừ mấy anh... salesmen - nhưng rất ít.

Luật sư ở đây phải có Doctor of Jurisprudence nhưng người hành nghề không để tên mình là Dr. XYZ hay XYZ, JD mà để là XYZ, esq.

Quan chức các cấp, đặc biệt là chính trị gia, thường không để bằng biếu gì cả. Có khi, điều này ngược với VN 100%, vì họ đi học những trường elite (Yale, Harvard v.v.) nên khi ứng cử họ lại cố tình giảm nhẹ sự elite của trường mình. Eliticism là điều mà chính trị gia rất sợ mình bị gán nhãn. Bill Clinton *không* bao giờ nhắc đến khoa luật của Yale khi tham chính ở Arkansas là một ví dụ.

Nói chuyện này xin kể về một nhân vật lịch sử. Sau cách mạng thành công, George Washington được mời làm tổng thống. Nhưng người ta không biết làm sao để gọi tổng thống cho xứng đáng. Có người thì đề nghị gọi là His Majesty the President of the Uinited States. Có người thì đề nghị His Excellency the Majesty President of the US. Người ta đặt ra nhiều đề nghị nghe cháy lỗ tai. Có ông trong quốc hội nãy ra ý kiến cực hay, tại sao mình không đi hỏi xem ông Washington muốn người ta gọi mình là cái gì. Khi gặp, ngẫm nghĩ vài giây, ông Washington nói, "Mr. President". Gọn vậy đó.

Anonymous said...

[Khi gặp, ngẫm nghĩ vài giây, ông Washington nói, "Mr. President". Gọn vậy đó.]

Của người ta thì đơn giản, straight forward vậy nhưng sang đến mình là bị bẻ thành đủ thứ ngay. Ví dụ trong chiến tranh Việt Nam, khi bắt đầu hòa đàm Paris tổng thống Mỹ Lyndon Johnson có gửi một lá thư riêng cho Hồ Chí Minh, nhờ đoàn Mỹ trao cho đoàn Bắc Việt. Mở đầu tất nhiên là dòng chữ "Dear Mr. President" Ông Lưu Văn Lợi (lúc đó là trưởng phiên dịch của phái đoàn bắc Việt Nam) viết trong hồi ký của mình rằng ông Johnson viết "Kính thưa cụ Chủ tịch"!