Monday, October 26, 2015

Kể chuyện học tiếng Anh: Phát âm

Phát âm đối với những người mới học tiếng Anh là một ... ác mộng. Tôi cũng vậy. Tôi có một kinh nghiệm làm tôi nhớ suốt đời về phát âm và dạy tôi không được chủ quan và khinh suất.


Lúc đó là năm 1982, tôi mới sang Úc được 1 tuần. Như những người tị nạn khác, tôi đến xứ này hoàn toàn trắng tay, không có một đồng xu dính túi, trên người chỉ một cái quần tây, cái áo chemise, và cái áo lạnh do một người Thái tặng cho, nhưng không có giày. Khi đến Úc, tôi được phát cho một cái thẻ để đến Hội từ thiện St Vincent de Paul nhận thêm quần áo và giày dép (dĩ nhiên là đồ đã qua dùng, nhưng với tôi thì còn tốt lắm), và 30 đôla Úc (AUD). Thời đó, 30 AUD là ok lắm (vì xăng chỉ có 20 cent một lít thôi), nên tôi không biết làm gì với số tiền này. Tôi chợt nghĩ là mình cần có một cuốn từ điển tiếng Anh, mà ở đây Oxford là từ điển số 1.

Thế là tôi đáp xe điện đi thành phố Sydney. Ui chao, lần đầu tiên từ Cabramatta ra đến trung tâm thành phố, các toà nhà cao trọc trời, đường xá thẳng tấp đâu ra đó, người người ai cũng có vẻ văn minh và có học thức, còn tôi thì cứ như kẻ nhà quê lên tỉnh, người ngợm đen đúa, ngơ ngác dò đường, thỉnh thoảng còn nhìn lên trời xem mấy toà nhà cao bao nhiêu tầng. Mà, đúng như thế thật. Bây giờ nếu tự nhìn lại thì chắc lúc đó tôi quê mùa lắm, nhưng tôi tự an ủi "quê mùa thì có sao?"

Tôi lần mò tìm đến tiệm sách Dymock, một tiệm sách lớn nhất của Sydney, và lần đầu tiên bị sốc vì cách phát âm. Tôi thì đinh ninh là Dymock thì đọc là "Đi Mốc" là phải rồi, còn gì nữa?! Tôi hỏi người đi đường tiệm sách "Đi-Mốc" nó nằm ở đâu, nhưng ai cũng kinh ngạc không biết tiệm sách đó là gì. Họ thật sự muốn giúp tôi, có người dừng lại hỏi, nhưng họ vẫn chào thua. Đến người thứ ba, tôi lại hỏi và người này cũng gãi đầu chịu thua, nhưng lần này thì tôi chìa ra cái tên Dymock, và thế là người này kêu lên: Oh, "Đi-Míck". Thế là anh này kéo tôi đến góc đường và chỉ cái tiệm cách đó 2 block đi bộ. Lần đầu tiên trong đời tôi mới biết phát âm tiếng Anh coi vậy mà không phải vậy: Thấy là Đi-Mốc, nhưng đọc là Đi-Mick!

Đến tiệm sách thì lại thêm một bài học nhớ đời. Tôi hỏi anh bán sách tìm mua cuốn từ điển Oxford. Tôi nghĩ như thế này: Cái xe hiệu Ford ở Việt Nam, ai cũng đọc là "Pho", vậy thì Oxford phải đọc là "Ốc-x-Pho". Nghĩ thế, tôi thản nhiên và tự tin hỏi tìm mua cuốn từ điển Ốc-x-Pho. Anh bán sách người Úc hết sức lịch sự, kêu tôi nói lại tên sách một lần nữa, và tôi tự tin lặp lại Ốc-x-Pho. Anh ta vỗ vỗ trán, và có vẻ nghĩ không ra sách này. Đến lần thứ ba, anh ta kêu tôi đánh vần xem, và sau khi tôi đánh vần xong, anh ta ôm đầu nói: Ah, Ốc-x-Phớd. Trời ơi! Tôi nghe xong mà rụng rời, và nghĩ sao kì cục vậy, tại sao từ Pho chuyển sang Phớd là thế nào. Và, tôi giận mình là sao quá tự tin để đến nông nỗi này. Nhưng anh bán sách lịch sự lắm, anh chẳng cần để ý cái dốt của tôi, rồi anh dẫn đến nơi chỉ một lô từ điển và giải thích cuốn nào thích hợp cho tôi. Cuối cùng tôi mua cả hai cuốn Oxford và Longman, với tổng số tiền 15 AUD, tức phân nửa số tiền tôi có trong túi.

Qua hai sự việc trên, tôi không bao giờ dám khinh suất trong phát âm tiếng Anh nữa. Cho đến nay, tôi đã biết nhiều chữ và cách phát âm, nhưng thỉnh thoảng gặp những cái tên và chữ lạ, tôi vẫn lúng túng như thường. Chẳng hạn như những cái họ McMahon, Murray, hay tên Sally, Chloe, v.v. nếu không tiếp xúc thường xuyên và chú ý thì dễ đọc sai. Rất nhiều người Việt đọc sai những tên này. Ngay cả hiện nay, dù tôi có thể nói tiếng Anh với vốn ngữ vựng như người bản xứ, nhưng phát âm thì không thể như người bản xứ hay như con tôi (sinh ra ở đây) được. Đó là chưa nói đến cách nhấn chữ và lên xuống giọng (rất cần thiết), người Việt mình vốn rất yếu (vì nói không thông, làm như "rặn" chữ). Người nói tự tin và sang (khác với giai cấp lao động) có thể thể hiện qua cách nói và nhấn chữ. Tôi quan sát thấy ở những người >20 tuổi, khi sang đây thì giọng nói vẫn còn rất Việt, nhưng với những em sang đây lúc còn nhỏ thì chỉ vài năm sau là phát âm như người địa phương.

Hồi xưa, tôi học tiếng Pháp rất tốt và thấy phát âm khá dễ dàng, và nghĩ tiếng Anh cũng thế. Nhưng khi va chạm thực tế thì tôi mới biết là mình quá chủ quan. Chẳng hạn như tên hãng hàng không Úc là Qantas, ai cũng nghĩ là đọc Kwan-tas, nhưng sai; phải đọc đúng là Kwan-tis! (Chữ tis phát âm nhẹ). Do đó, khi gặp một chữ mới mà mình không chắc phát âm là gì thì nên kiểm tra từ điển Longman (phần chỉ phát âm), hay nghe một đài radio / tivi để phát âm cho đúng, đừng chủ quan và khinh suất như tôi.

6 comments:

Anonymous said...

Rất thích những 'stories'ngắn - nhưng đầy tính hữu ích & thực tế- như thế này! Cám ơn GS Tuấn nhiều!

Trường Lâm said...


Ác mộng thật đấy chớ: "ea" có thể phát âm theo 8 cách khác nhau:

meat
great
bean
beard
earth
beau
area
yeah

Anonymous said...

Vietnamese speak English like they know English, and that's problem.

Van Tran said...

Cám ơn sự chia sẻ kinh nghiệm của giáo sư. Cách phát âm giọng người Úc (gần với giọng người Anh) khác hơn người Mỹ. Đúng như giáo sư viết, khi gặp chữ chưa biết phát âm phải tra ngay tự điển (tùy theo tự điển có thể phát âm khác nhau chút ít) nhưng nơi nhấn giọng (chữ nhấn) giống nhau. Trên bàn ông sếp của tôi dù là người bản xứ nhưng có cuốn tự điển tiếng Anh tổ bố dày chừng 4cm. Nhớ ngày đầu nhận việc làm, cô thơ ký cho biết sẽ làm một đường giây điện thoại riêng cho tôi, vừa nghe xong mồ hôi tươm ướt trán, dù trong phòng máy lạnh chạy ào ào. Khả năng tiếng Anh nói chuyện lúc đó còn rất giới hạn (dù đến Mỹ đi học đã hơn 5 năm, khi đối diện nhau, với cách nói cùng với điệu bộ và đề tài biết trước tương đối dễ dàng hơn nhiều so với nói chuyện qua điện thoại giọng nói rất khó nghe, hơn nữa chẳng biết người gọi là ai và người ta hỏi cái gì đây. Nhất là người gọi không là người bản xứ và cũng có accent nặng như mình…
Theo kinh nghiệm cá nhân, khi phát âm nếu nhấn đúng chữ thì 80% người đối thoại sẽ hiểu. Điều quan trọng hơn nữa là nói chậm. Có nhiều chữ viết giống nhau như chữ contrast cho cả động từ và danh từ nhưng khi phát âm sẽ nhấn giọng khác nhau tùy theo vị trí động từ hay danh từ.
Những người đã nói thông thạo một ngôn ngữ khác, khi phát âm tiếng Mỹ chắc chắn là có accent (tạm dịch là giọng người nước ngoài). Khi nghe radio hay truyền hình nếu bạn chú ý lắng nghe sẽ nhận được điều này. Do đó nói châm lại là phương pháp tốt nhất cho người ta hiểu mình muốn diễn tả vấn đề gì. Điều đáng buồn cười, có rất nhiều người Việt nói tiếng Anh nhanh hơn người Mỹ nhiều.
Những bạn dùng "điện thoại thông minh" (smart phone) có thể dùng một app (xin lỗi vì không biết dịch thế nào cho đúng) miễn phí Merriam-Webster Dictionary sẽ giúp bạn phát âm đúng giọng hơn. Tôi dùng app của Merriam-Webster Dictionary hàng ngày khi đọc sách báo gặp những chữ chưa biết nghĩa hay phát âm. Đôi khi có những chữ phát âm nhiều lần không được, tôi phải cầu viện đến các con tôi (sinh ra ở Mỹ)!
Chúc các bạn tự tin và thành công.

quangchien said...

Cám ơn Giáo sư. Chữ Qantas đọc là Kwan-tis (kwôntəs) dễ gây nhầm cũng kiểu như từ surface cái âm cuối dân ta thường đọc giống như "face" mà không để ý thực ra nó là (fəs).

Anonymous said...

Kinh nghiệm đời thực của GS Tuấn thật là thú vị. Mong có nhiều người khác chia sẻ những câu chuyện như vậy. Về việc phát âm sai những tên riêng và địa danh có lẽ là việc khó tránh. Nguyên nhân là do người Việt ở trong nước, kể cả các đại giáo sư, cây đa cây đề, không có vốn sống thực tế trong môi trường tiếng Anh. Đã thế họ lại quá tự tin, không thèm học ai cả nên võ đoán, đưa ra những cách phát âm sai bét vào sách giáo khoa, báo chí, chương trình phát thanh v. v. dần dà mọi người bị sai theo mà không biết. Tất nhiên đã phiên âm thì không thể đòi hỏi chính xác hoàn toàn nhưng vẫn có thể phiên âm tốt hơn các vị "cầm cân nảy mực" một thời độc quyền kiến thức. Như trong ví dụ "Ốc Pho" của GS Tuấn, nếu ở Việt Nam ta phiên âm là Ốc Xphớt thì có lẽ GS đã ít bị vất vả hơn khi mới sang Úc. Hay như anh bạn tôi đi tìm mua băng nhạc "Bít Tơn" ở bên Anh mà không ai biết, hỏi đường đến ga "Oa Téc Lô" cũng chẳng ai hay. Tại sao lại không phiên âm là Bi Thồ? Ừ thì vẫn sai đấy nhưng may ra còn có người hiểu được. Cụ thể trong giới y khoa thì họ phát âm (và viết) chữ "Newcastle" là Niu-cát-sơn. Bây giờ để chứng tỏ là biết ngoại ngữ thì họ viết lại là niwcatson!

Nhưng phiên âm là chuyện của miền Bắc trước đây. Miền Nam viết thẳng không phiên âm mà vẫn đọc sai chứng tỏ người từng có kinh nghiệm sống ở nước ngoài không nhiều hoặc không đủ ảnh hưởng đến giới học thuật nói chung. Miền Bắc cũng có vài vị như Tạ Quang Bửu (cựu bộ trưởng giáo dục), Đặng Chấn Liêu (giáo sư Anh văn ĐH Tổng hợp Hà Nội kiêm chuyên gia tiếng Anh cho bộ ngoại giao) từng sống ở Anh nhiều năm, chưa kể ông Hồ cũng biết tiếng Anh vậy mà cứ để tình trạng phát/phiên âm sai be bét không ai lên tiếng.