Wednesday, November 18, 2015

Louis Pasteur nói thế (nhưng không nói thế)

Hôm qua, đọc bài báo thấy một vị giáo sư trích dẫn một câu của Louis Pasteur làm tôi ngờ ngợ, vì nghe quen quen mà không quen. Chiều về kiểm tra lại thì thấy câu  trích dẫn không đúng. Vị giáo sư đó nói: “Tôi xin nhắc lại câu nói nổi tiếng của nhà bác học Pháp Louis Pasteur ‘Khoa học không có tổ quốc, nhưng nhà khoa học phải có một Tổ quốc’ để thấy trách nhiệm quốc gia và quốc tế của nhà khoa học thời hội nhập quốc tế ngày nay” (1). Thật ra, ông Pasteur không có nói câu đó!


Chính xác là ông Pasteur nói như sau: “Science knows no country, because knowledge belongs to humanity, and is the torch which illuminates the world” (2). Câu này (tiếng Anh) có thể dịch là: Khoa học không biết đến ranh giới quốc gia, bởi vì kiến thức thuộc về nhân loại, và là ngọn đuốc soi sáng thế giới. Bản gốc là "La science n'a pas de patrie, parce que le savoir est le patrimoine de l'humanité" (xem hình) cũng có ý nghĩa giống như bản dịch tiếng Anh. 


Cám ơn bạn Kim Doan cung cấp hình 

Nhưng tìm hiểu thêm thì thấy đây đó có một phiên bản khác. Chẳng hạn như câu “We affirm the neutrality of Science ... Science is of no country. ... But if Science has no country, the scientist must keep in mind all that may work towards the glory of his country. In every great scientist will be found a great patriot” (3). Tạm dịch: Chúng ta khẳng định tính trung lập của khoa học … Khoa học không có quốc gia … nhưng nếu khoa học không có quốc gia, nhà khoa học nên nhớ rằng tất cả những công trình khoa học đều nhắm đến thanh danh của tổ quốc. Trong mỗi một nhà khoa học lớn là một con người ái quốc lớn.

Câu này khó hiểu. Phần đầu thì ông Pasteur hàm ý nói rằng khoa học tồn tại độc lập với lòng yêu nước, nhưng phần sau thì ông lại nói nhà khoa học phải ghi công cho tổ quốc những công trình mà họ có ảnh hưởng đến thế giới, tức là một câu mang tính quốc gia chủ nghĩa. Có lẽ đó là cách nói của người Pháp?!

Nhưng rõ ràng là ông Pasteur không có nói cái câu mà vị giáo sư kia trích dẫn. Và, cái câu của ông Pasteur cũng chẳng liên quan gì đế việc lạm phát hay không lạm phát giáo sư ở VN. Cũng nhờ bài báo mà tôi có dịp xác định một câu nói nổi tiếng của Pasteur.

===

(1) http://cand.com.vn/giao-duc/Khong-co-chuyen-lam-phat-Giao-su-tai-Viet-Nam-372769/

(2) https://en.wikiquote.org/wiki/Louis_Pasteur
Câu này trích từ cuốn sách Louis Pasteur, Free Lance of Science (1960) của René Jules Dubos.

(3) http://todayinsci.com/P/Pasteur_Louis/PasteurLouis-Science-Quotations.htm

4 comments:

Yamaha said...

Ý từ câu nói của Pasteur là rất rõ khi đề cao quan điểm về vai trò, bổn phận, cống hiến không biên giới của khoa học gia. Nhưng, có lẽ, xuất phát từ tâm sự bối rối trước thực trạng chảy máu chất xám đã quá nhiều trong những năm qua, họ "quyết liệt" bẻ quẹo phát ngôn người khác hòng kêu gọi nhân tài quay về với bổn xứ chăng ? 😉

Anonymous said...

Có thể vị giáo sư này không hiểu tiếng Anh hay tiếng Pháp!

Trường Lâm said...

Vị giáo sư đã diễn giải lời trích ấy không đúng theo ý của Pasteur, ông nhấn mạnh cái "trách nhiệm phục vụ tổ quốc của mình", trong khi Pasteur chỉ xem việc tổ quốc được tiếng thơm lây qua công trạng của nhà khoa học là một chuyện đương nhiên xảy ra trên thực tế, dù cho khoa học có vô tổ quốc đi chăng nữa.
Câu "In every great scientist will be found a great patriot" của Pasteur không đúng với trường hợp của nhà khoa học vĩ đại nhất xưa nay là Einstein, ông đã thậm chí từ bỏ quốc tịch Đức. Nhiều nhà khoa học tài ba khác cũng từ bỏ tổ quốc (Liên Xô) như: Andrei Sakharov, George Gamov (người đã cắt nghĩa tại sao tỷ lệ Helium và Hydrogen trong vũ trụ là một trong những bằng chứng của "the Big Bang"). Có lẽ các quốc gia bạo ngược không có tư cách (not qualified) để đòi hỏi nhân tài của học phải có lòng ái quốc. Trường hợp này có đúng cho Việt Nam không, vị giáo sư ấy có nghĩ đến khía cạnh này không, hay là ông ấy xem VN (và Tàu) là quốc gia có chế độ chính trị tiêu biểu cho nền đạo đức cao vời nhất thế gian?

Anonymous said...


"La science doit être la plus haute personnification de la patrie parce que de tous les peuples, celui-là sera toujours le premier qui marchera le premier par les travaux de la pensée et de l'intelligence. Luttons donc dans le champ pacifique de la science pour la prééminence de nos patries respectives. "(Pasteur)
Tôi cảm thấy có hai cảm tưởng sâu xa xuyên thấu con người mình: cảm tưởng đầu tiên là khoa học không có tổ quốc, cảm tưởng thứ nhì, có vẻ như loại bỏ cảm tưởng kia, nhưng mặc dầu vậy, lại là một hệ quả trực tiếp của cảm tưởng đó, cảm giác này cho rằng khoa học phải là hiện thân cao cả nhất của [ý niệm] tổ quốc bởi vì trong [hàng ngũ] tất cả mọi dân tộc, kẻ đứng đầu luôn luôn sẽ là kẻ đi đầu trong những công việc của tư tưởng và trí tuệ. Do đó, chúng ta hãy tranh đấu trong đấu trường hoà bình của khoa học cho sự nổi trội của tổ quốc của riêng mỗi người chúng ta.
Xin tam dich nghia den nhu tren de tham khao.
Cam on GS Tuan neu van de rat hay.