Saturday, February 20, 2016

Tệ nạn mua bán bằng cấp ở VN

Năm 2010, hai tác giả Pháp Philippe Papin và Laurent Passicousset có viết một cuốn sách (1) có tựa đề là "Vivre avec les Vietnamiens" (có nghĩa là "Sống với người Việt"). Phải công nhận là sau khi đọc qua những trang (dịch), tác giả rất am hiểu về người Việt, có khi còn am hiểu hơn các chính người Việt. Đọc những sách loại này không chỉ có hiệu quả biết người ngoài nghĩ gì về người Việt, mà nó còn giúp chúng chúng ta hiểu về chúng ta hơn. Tác giả dành ra một chương viết về nạn tham nhũng trong học thuật và giáo dục, cụ thể là chuyện mua bán bằng cấp. Đọc rất ... nhức nhối.



Ở Việt Nam, trong những câu chuyện "trà dư tửu hậu" thường thường dẫn về chuyện tham nhũng, kể cả chuyện mua chức và mua bằng cấp. Người ta nói cụ thể giá của mỗi loại bằng cử nhân, cao học hay tiến sĩ là bao nhiêu, thậm chí còn có khác biệt giữa miền Nam và miền Bắc. Mấy người từ miền Nam thường trả giá cao hơn (vì mấy người nhận tiền nghĩ rằng dân miền Nam làm ra tiền nhiều hơn). Dĩ nhiên, chỉ là những chuyện [nói theo tiếng Anh là] anecdote, chứ chẳng có chứng cứ có hệ thống nào cả. Mà, trớ trêu một điều là ở Việt Nam thì anecdote phần lớn lại là chuyện thật.

Trong trích đoạn dưới đây, Philippe Papin và Laurent Passicousset viết khá cụ thể về việc mua bán chức quyền ra sao. Người ta mua luôn cả chức đại biểu Quốc hội, và cũng có trả giá đàng hoàng. Một chức vụ trung bình ở Bộ Ngoại giao là 15000 EUR. Còn trang giáo dục thì hai tác giả này cho biết một chức vụ giáo viên trung học cấp tỉnh tốn khoảng 3000 EUR. Riêng cái giá một bằng tiến sĩ kinh tế là 12000 EUR (4000 cho người viết hay dịch mướn, 8000 cho ông thầy hướng dẫn luận án dỏm). Không thấy hai tác giả này nói trong các lĩnh vực khác như tướng tá trong quân đội có nạn mua bán hay không. Nhưng với "phong trào" này thì chắc việc mua bán chức quyền xảy ra ở khắp các ngành và các cấp (3).

Dĩ nhiên, không phải ai cũng mua bán bằng cấp; trong thực tế, tôi biết vẫn có những người học hành tử tế và họ không tham dự vào các thương vụ giáo dục. Nhưng trong một xã hội mà ngay cả cái đền thiêng giáo dục còn bị đồng tiền chi phối và biến thành một thương trường thì những người sống đàng hoàng cũng bị mang tiếng oan. Đúng như một bạn đọc hôm qua viết cho tôi "Trong thế giới người gù, thì người thẳng lưng bị coi là dị dạng."

====

(1) http://www.amazon.fr/Vivre-avec-vietnamiens-Laurent-Passicousset/dp/2809803358
Một số chương của cuốn sách được dịch sang tiếng Việt và đăng nhiều kì trên trang Ba Sàm: 

(2) https://anhbasam.wordpress.com/2011/09/09/340-s%E1%BB%91ng-v%E1%BB%9Bi-ng%C6%B0%E1%BB%9Di-vi%E1%BB%87t-1/

(3) https://anhbasam.wordpress.com/2015/02/10/3371-bao-nguoi-cao-tuoi-ban-ve-thi-truong-sao-va-vach/

Trích từ https://anhbasam.wordpress.com/2011/09/26/377-song-voi-nguoi-viet-5/

Các yếu tố làm tình hình thêm trầm trọng : phân quyền và mua quan bán chức

[...]
Hơn nữa, tham nhũng đã mở rộng ra đến cả việc tuyển chọn công chức : phải chi một khoản lớn mới có được một chân trong bộ máy Nhà nước. Nói cách khác, một số vị trí là hoàn toàn do mua bán. Điều này không phải bí mật Nhà nước : ở Việt Nam ai cũng nói tới hiện tượng này và các báo miền Nam, bao giờ cũng táo bạo hơn, còn đăng những bức biếm hoạ xuất sắc về đề tài này. Một bức trong số đó cho thấy một chánh văn phòng gạt bỏ những hồ sơ xin việc ghi chữ “năng lực và bằng cấp” mà chỉ lấy hồ sơ chứa đầy đô la ; một bức khác vẽ một chiếc ghế ở tít trên cao một cầu thang làm bằng các phong bì chồng lên nhau.

Thông lệ này phổ biến nhanh chóng và từ đầu năm 2009 đến giờ, người ta nói về đề tài này khá thoải mái. Báo chí, lấy cớ ca ngợi các hình phạt do nhà chức trách ban ra, tha hồ kể chi tiết các trường hợp mua quan bán chức. Dần dà, độc giả hiểu ra rằng tính chất mua bán đã hằn sâu trong cả bộ máy Nhà nước, từ trên xuống dưới. Các nhà chức trách không thể không hành động. Hồi mùa thu 2010, một đại biểu quốc hội đã đặt câu hỏi về vấn đề này (nếu không được cho phép thì ông đã không thể liều mạng như vậy). Ngay trước hôm ông phát biểu, nguyên phó trưởng ban Tổ chức Đảng đầy quyền uy đã lên án tính chất mua bán đang gạt bỏ các nhân tài. Hai ngày sau, Bộ trưởng bộ Công Thương công khai chỉ trích căn bệnh mua quan bán chức đang “di căn”. Chính quyền chính thức công nhận hiện tượng này. Dưới sức ép dư luận, người ta bắt đầu nghe thấy nói về việc công khai tài sản mà các Bộ trưởng và Chủ tịch Hội đồng nhân dân phải làm trước khi nhậm chức, nhưng trên thực tế họ không bao giờ làm.

Việc mua quan bán chức này không hẳn là mới. Nó tồn tại từ giữa thập niên 1990. Người ta biết chuyện ông bộ trưởng nọ vừa mới được bổ nhiệm đã phải đợi 6 tháng để có đủ tiền trả cho cái ghế của mình trước khi được ngồi vào đó. Gần đây hơn, năm 2007, một nữ chủ doanh nghiệp một thành phố lớn phía Bắc đã đề xuất chi 80 ngàn EUR để được một chân đại biểu quốc hội : ít quá, nếu so với những đề xuất khác, nên bà này đã bị loại từ vòng sơ tuyển do Mặt trận tổ quốc tổ chức, mà lọt qua vòng này thì coi như được bầu. Trái lại, năm 2009, cũng khoản tiền ấy đã đủ để mua chức phó giám đốc một doanh nghiệp lớn của Nhà nước mà chúng tôi tránh không nói tên. Năm 2010, nghe nói ngay cả Ban chấp hành trung ương Đảng cũng không thoát khỏi hiện tượng này…

Khu vực đại học đặc biệt bại hoại từ năm 2009 khi Nhà nước triển khai đề án đào tạo hơn 2 vạn công chức trở thành tiến sĩ. Năm 2010, giá một luận án kinh tế là 12 000 EUR : 4.000 cho sinh viên viết thuê cho tiến sĩ tương lai (nếu cần thì dịch từ một khóa luận Liên xô từ đời nảo đời nào), 8.000 cho ông thầy hướng dẫn luận án rởm, thế là viên công chức nhà ta có được tấm bằng danh giá (dù sẽ chóng mất giá thôi) hanh thông quan lộ. Chúng ta hãy xem số tiền đó khủng khiếp đến mức nào : 8.000 EUR là ba năm dạy học của một giáo sư Việt Nam đổi lấy một con dấu. Để so sánh, có thể tưởng tượng một giáo sư Pháp nhận một vali 100 000 EUR miễn thuế…

Từ năm 2005, tệ mua quan bán chức lan nhanh đến cả những vị trí bình thường. Một nữ hiệu trưởng, một trưởng phòng bưu điện, một nhân viên địa chính, một công an hay một lái xe đều phải trả những khoản tiền lớn mới được nhận vào làm. Một vị trí trung bình ở bộ Ngoại giao, ít bổng lộc, được thương lượng với giá 15 000 EUR, nếu là vị trí có thể được cử sang các sứ quán Việt Nam ở nước ngoài thì còn cao hơn nhiều. Một chân công nhân doanh nghiệp Nhà nước ở Hà Nội có giá từ 600 đến 800 EUR. Một chân giáo viên tỉnh lỵ giá trung bình 3 000 EUR.

Chúng ta cùng lấy một thí dụ cụ thể : cô gái tên Phương chấp nhận nói chuyện với chúng tôi vì chúng tôi quen gia đình cô. Năm nay (2010), Phương 23 tuổi, tốt nghiệp marketing và tài chính tháng 6/2009. Cô mong tìm được việc làm trong cơ quan Nhà nước, ổn định hơn, có nhiều phúc lợi xã hội, được tổ chức cho đi nghỉ mát, giờ làm thoải mái hơn, và, cô nói với một sự ngây thơ đáng ngưỡng mộ : “có nhiều cơ hội kiếm tiền hơn trong tương lai vì ngân hàng quốc doanh kiểm soát tất cả”. Không do dự, tháng 1/2010, cô mua một chân nhân viên thường trong một ngân hàng quốc doanh ở Hà Nội, với khoản tiền còm là 16 000 EUR, cô trả bằng tờ xanh đô la Mỹ. Cô kể chúng tôi nghe điều này với giọng vô cùng tự nhiên, như thể đương nhiên là phải thế.

Khi cô kể chuyện gia đình cô bàn bạc quyết định chuyện mua chỗ làm như thế nào (vì bố mẹ cô mới là người trả tiền chứ cô chẳng có xu nào), chúng tôi hiểu là vấn đề không phải là việc mua chỗ làm ấy, mà là việc đầu tư vào đấy có tốt không, có hiệu quả không, chỗ ấy có đảm bảo không. Nếu bỏ ra 16 000 EUR, thì bao lâu mới thu lại được ? Liệu vài năm sau con bé có bị đuổi vì một lý do trời ơi nào đấy để dành chỗ cho một đứa khác cũng chấp nhận trả tiền không ?

Còn về đường đi của đồng tiền, chúng tôi không biết chính xác số tiền trong phong bì được chia chác như thế nào, dù đương nhiên là nó sẽ được chia nhỏ cho tất cả mọi mắt xích trong “đường dây tuyển dụng”, một đường dây dài và lên rất cao. Trái lại, chúng tôi biết đích xác một phó giám đốc chi nhánh quận của một ngân hàng quốc doanh ở Hà Nội kiếm được 40 ngàn EUR hối lộ mỗi năm, chủ yếu là từ các món quà nhỏ anh ta nhận được để dựng hồ sơ vay vốn ưu đãi. Dù Phương không phải là phó giám đốc, nhưng nhẩm nhanh thì cũng thấy số đầu tư ban đầu của cô sẽ chóng hoàn vốn thôi, cùng lắm cũng chỉ 2 năm. Cô chỉ có mỗi việc là làm sao đừng để bị sa thải trong hai năm ấy, nếu không thì mất hết. Nên thể nào cô cũng ngoan với các sếp, rất ngoan. Chu trình tham nhũng tạo ra kỷ luật…

Dù sao, trong khu vực công (khu vực tư có vẻ ít bị ảnh hưởng hơn), thường là một người mang nợ mới được đi làm. Để hoàn vốn, làm sao mà không rơi vào vòng xoáy tham nhũng cho được ? Một khi đã mua được chỗ làm rồi thì phải làm sao kiếm lại đủ số tiền ấy, trả cho bố mẹ, và trong nhiều trường hợp (không phải của Phương) thì còn phải trả nợ những người mình đã vay. Khách quan mà nói, làm sao tránh khỏi cám dỗ kiếm tiền bù lại số mình đã bỏ ra bằng cách tuyển cấp phó theo đúng cách ngày xưa mình đã được tuyển ? Bán dịch vụ của mình với giá cao ? Phổ biến thông lệ hối lộ để kiếm lại tiền một cách nhanh nhất ? Theo hệ thống, nạn hối lộ lây truyền ra khắp nơi, đến tất cả mọi người : vòng tròn đã khép kín.

Đầu tiên là tìm cách lấy lại tiền ; sau đó thành nếp rồi thì chuyển sang giai đoạn kiếm lời. Về chủ đề này, chúng tôi cảm thấy có một sự mỉa mai chua chát và đau khổ, rất đau khổ, trong những lời lẽ chán chường của một người bạn bác sĩ : “Suy cho cùng thì đây là một hệ thống tốt để tự gây tê sự liêm khiết của bản thân : giai đoạn lo kiếm đủ tiền bù lại số đã bỏ ra làm ta tỉnh táo mà làm quen dần với giai đoạn sau khi ta sẽ thu lời.” Việc hoàn vốn trở thành bước đệm để đến với nạn hối lộ trên diện rộng hơn. Tuy nhiên, không phải ai mua chỗ làm cũng nằm trong hoàn cảnh này. Một tỉ lệ lớn con em cán bộ và công chức cao cấp ở tỉnh lấy tiền của bố mẹ mà mua chỗ làm ở thành phố ; họ chẳng phải lo kiếm tiền trả lại gì cả, chỉ việc ngoan ngoãn mà phát đạt, mà ăn ở tiện nghi tại căn hộ gia đình đã đầu tư cho.

Lạm dụng quyền lực địa phương, bán chức bán quyền và tham ô lặt vặt hàng ngày : thách thức là to lớn và muôn hình muôn trạng. Việt Nam, một trong những nước thụ hưởng nhiều nhất viện trợ phát triển và hợp tác quốc tế, nằm trong một vùng cực kỳ cạnh tranh, ngay bên cạnh người hàng xóm khổng lồ Trung Quốc, hiểu rằng mình cần vượt qua bằng được thách thức này nếu không muốn làm xấu hình ảnh đất nước. Hơn cả những lời tuyên bố đức hạnh chả mấy người thấy lọt tai, lối thoát chính là ở chỗ phải xây dựng một hệ thống thu thuế hiệu quả và phát triển các giao dịch ngân hàng thay cho giao dịch bằng tiền mặt. Những thử nghiệm đầu tiên đã đem lại kết quả tích cực, thu được nhiều thuế hơn và kết thúc xì-căng-đan biển thủ tiền lương đã kéo dài suốt bao lâu. Một chương trình áp dụng rộng rãi thuế thu nhập đang được triển khai, có thể thấy phía sau các xe taxi ở thành phố Hồ Chí Minh đều có dán tờ tuyên truyền động viên các gia đình khai thuế. Trong lĩnh vực thương mại cũng vậy, việc chuẩn hóa và tự động hóa các thủ tục đã giúp mang lại cho nền kinh tế chính thống một phần những hoạt động trước đây không được khai báo.



13 comments:

Bạch Kim said...

Cũng hệt như tệ nạn cảnh sát giao thông đứng đường vòi vĩnh đút lót, chính quyền này rất sợ, và ghét, phải thừa nhận rằng chuyện mua bán bằng cấp, chức tước từ lâu đã thành nhan nhãn đến mức bình thường trong xã hội. Phản ứng hay thấy của họ mỗi lần lộ diện tiêu cực, là cho rằng nó chỉ xuất phát từ "một bộ phận nhỏ", rằng đa số còn lại đều rất tốt vv..., cứ thế cái xấu mặc sức tung hoành và ngày càng lây lan vì không được (thực ra là không dám) nhận diện lẫn trừng trị đích đáng. Thỉnh thoảng về quê ở một tỉnh lỵ đã được nâng cấp lên thành phố loại 1, ngồi uống cà phê đàn đúm cùng đám bạn học cũ giờ đã ổn định cuộc sống, nghe tụi nó khoe khoang huyên thuyên về quá khứ lẫn hiện tại mua quan bán chức mà tá hỏa: Mọi thứ được trình bày theo kiểu tự sướng một cách rất đàng hoàng, công khai, đầy hãnh diện, cứ như phải có tài lắm mới làm được những chuyện như vậy ! Ngoái sang bàn gần đó loáng thoáng cũng đang tán nhau những chuyện tương tự, cũng với những bộ mặt hả hê, đắc thắng, thản nhiên. Cả một thế hệ không chỉ biết dùng thủ đoạn để sống "tốt" mà cón đắc ý tán dương thủ đoạn ấy để rồi hệ lụy chắc chắn là hniều thế hệ kế tiếp sẽ noi theo, noi theo...

Anonymous said...

Cảm ơn Bác Tuấn vì những dòng tâm sự đầy bức xúc Bác nói hộ thành văn giúp giới trẻ như chúng cháu. Không thể bịt tai, không thể nhắm mắt nên cảm thấy bất lực. Người nước ngoài cũng đã thấy rõ thực trạng của Việt Nam nhưng cũng có cái sự thực họ chưa biết là nếu anh không có chứng chỉ COCC: con ông cháu cha đấy ạ, thì anh cũng đừng mong dùng tiền để mua chức bán quyền. Đường dây đó nó tinh vi lắm ạ. Thật tiếc cho các bạn trẻ có tài nhưng không được trọng dụng chỉ vì lí lịch không đủ "tầm"

Anonymous said...

Công nhận 1 điều là anh Tuấn này viết khỏe thật. Không hiểu viết thế này thì thời gian làm việc và suy nghĩ lúc nào?

Tất nhiên nhiều chuyện anh ta viết rất định kiến, thông tin sai. Tôi đã thử comment và anh không cho hiện, dù viết lịch sự. Thế nên cũng không hẳn là người trung thực.
Tôi viết đây cũng chỉ để cho anh Tuấn đọc thôu. Lời khuyên là:

Đừng lo dạy khôn thiên hạ mà quên dậy khôn chính bản thân mình.
TB: tôi đang ống ở nước ngoài nên không có chuyện vì tự ái mà phản biện anh.
Cũng biết là anh sẽ không cho hiện còm này. Hehe.

Thanh truong said...

Chủ nghĩa Mác Lê nin khùng điên đã cho ra lò một thế hệ lùa dối ai được thì nghĩ đó là Thông minh,đó là xuất chúng,đến nỗi mua bằng cấp là lừa dối chinh bản thân mình ma khong biết,nghĩ mình giỏi hon người đi học thật sự!

Tuan Nguyen said...

Thường thì comment được để dưới dạng "moderation", có nghĩa là tôi phải click vào cái nút publish thì comment mới được in. Tôi chỉ vào trang blog 1-2 lần một ngày thôi, nên có comment hơi chậm in, chứ không phải là không công bố đâu. Tôi cũng không bao giờ chận những comments lịch sự. Tôi chỉ thỉnh thoảng (hiếm lắm) chận comment mang tính cá nhân hoặc tôi nghĩ là xúc phạm ai đó. Do đó, anh bạn "Anonymous" trên thông cảm.

Thanh truong said...

Khong phải ai sống lâu nước ngoài là thấy những điều xấu đang ngự tri,hoành hành trong nước.
Chỉ có những người như anh Tuấn, có lòng yêu nước thật sự bằng cả trái tim,có kiến thức,có dũng cảm mới dám nói sự thật.

Anonymous said...

Em nghĩ là blog của GS đã bị bọn dư luận viên chú ý và bọn này sẽ bình luận những thông tin, đánh giá phản bác những bài viết của GS. Bọn này thường là tay chân của đảng hoặc đoàn thanh niên sẵn sàng bác bỏ những thông tin mà theo chúng là không có lợi cho đảng và chế độ. GS không việc gì phải sợ. Độc giả chân chính luôn đầy đủ nhận thức để biết những gì GS viết có đúng và đáng tin cậy hay không.

CIA (Chuyên Đi Rình DLV) said...

Trích Anonymous:
"Lời khuyên là:
Đừng lo dạy khôn thiên hạ mà quên dậy khôn chính bản thân mình.
...
TB: tôi đang ống ở nước ngoài nên không có chuyện vì tự ái mà phản biện anh."

- Câu viết móc lò kiểu này thuộc loại ngôn ngữ nhại theo ba Tầu (Khổng Tử), dùng hai vế đối lập về ý tưởng nhưng thật ra là dỏm và rỗng tuếch, chứ chẳng có gì độc đáo cả.
Những bài của GS Tuấn không có tính "dạy khôn" ai cả, chủ yếu là thông tin về khoa học, và bày tỏ cảm nghĩ cá nhân về hiện tình đất nước. Có chỉ trích, nhưng không có dạy khôn dạy khờ.

- "Sống ở nước ngoài" vẫn có thể bị nổi doá khi đọc các bài phê phán về lề lối tác phong chậm tiến lạc hậu của cán bộ trong nước đấy chớ. Điều này đâu có gì đâu mà khó hiểu?

Bạch Kim said...

Dạy khôn hay dạy dốt gì bạn đọc sẽ tiếp nhận tùy vào thể chất lý trí của mỗi người. Nhưng chế nhạo kiến thức người khác bằng một mớ ní nuận nhai lại cũ rích và thái độ phủi đít tỉnh bơ trước thực tiễn sống động, thì không chỉ đáng thương hại mà còn đáng khinh bỉ! Lãnh lương bưng bô cho chế độ thì hãy cố làm được gì kha khá hơn chút, chứ bổn cũ tiểu nhân cứ soạn lại hoài, e chỉ làm nhục chủ thêm mà thôi.

Anonymous said...

Công nhận 1 điều là anh Tuấn này viết khỏe thật. Không hiểu viết thế này thì thời gian làm việc và suy nghĩ lúc nào? - Bác sĩ "Anonymous"

Ối dào, việc gì nhà bác phải lo cho ông Tuấn? Muốn viết thì cũng phải "suy nghĩ" chứ nhể. Thế là một nữa rồi. Phần kia làm việc thì ông Tuấn đâu có lãnh lương ở nhà nước mà ông phải lo.

Thông tin sai chỗ nào? Việc gì liên quan đến chỗ nhà nước ở bển mà không phải tiền. Chỗ trạm kiểm soát vận tải miền Bắc trước khi vào Hà Nội ấy khá đắt tiền mua chỗ. Ông tài-xế chở tôi đi khắp những địa danh miền Bắc nói cho biết. Và xe tải hàng lậu chỉ có trời đã tối mới vào. Chỗ làm tối đắt tiền mua hơn vì lấy của xe tải cũng bộn.

Nhưng nói cho cùng chỗ này cũng có ích cho cả bác nữa. Cứ nói sự thật thì đã là dạy khôn?

"Đừng lo dạy khôn thiên hạ mà quên dậy khôn chính bản thân mình."

Ông Tuấn có chỉ đạo cho ai đâu mà lại bảo "dạy khôn" ? Việc ấy ở "nước ta" là phần riêng của Đảng mà ! Viết trong Điều Bốn của Hiến Pháp. Nhẽ các đồng chí lãnh đạo không biết được điều mà ông nêu !?!

Anonymous said...

Địa phương tôi có lãnh đạo đút khoảng 40 con cháu vào các chỗ ngon .các chức vụ,biên chế to bé đều phải mua đắt lắm .ông cũng vừa mua được bằng ts oai lắm .Tài sản của ông ước chừng trăm tỷ

Anonymous said...

Hình như có vài bác rất tin lời "tôi đang sống ở nước ngoài" của ông "lên giọng
thầy đời" với gs.Tuấn thì phải ?
Chiêu này thường được đám DLV.áp dụng để ngụy biện,chứ không phải phản biện.Làm
như ở nước ngoài thì nhận thức đúng hơn người trong nước vậy ! Họ thường tìm cách
"định hướng dư luận" vào những tiểu tiết để quên đi chủ đề của bài viết.

Anonymous said...

Dear Thầy Tuấn!

Mấy tháng trước vào website này mà không được nên nghĩ rằng bị hack, hôm nay thử mở thì thấy được nên mừng quá. Website của Thầy có nhiều thông tin khoa học và bình luận hữu ích quá. Đọc mà suy ngẫm mãi. Cảm ơn Thầy!