Sunday, November 26, 2017

Về sự đa dạng của chức vụ/danh "giáo sư"

Ở Việt Nam, thỉnh thoảng rộ lên những bàn thảo và tranh luận chung quanh chức danh (hay có người gọi là "học hàm") giáo sư. Những tranh luận này thường nói lên những sự vô lí hay những tiêu chuẩn thấp của chức danh cao nhất trong bậc thang khoa bảng. Cũng có nhiều người so sánh tiêu chuẩn và qui trình bổ nhiệm chức danh giáo sư ở Việt Nam với nước ngoài, dù có khi người phát biểu chưa bao giờ là một giáo sư hay nằm trong cơ chế cấp cao ở nước ngoài. Ở đây, tôi chỉ chia sẻ cùng các bạn tính đa dạng của chức danh giáo sư ở nước ngoài, mà cụ thể là nước Úc này, để các bạn thấy người ta không quá máy móc trong các tiêu chuẩn và bổ nhiệm như ở Việt Nam đâu.



Tôi không nói những trường hợp được đề bạt hay bổ nhiệm qua một qui trình chuẩn và dựa trên các tiêu chuẩn khoa bảng nghiêm chỉnh. Đó là những người phải trải qua những chức vụ như tutor (trợ giảng), lecturer (giảng viên), senior lecturer (giảng viên cao cấp), associate professor (Việt Nam dịch là phó giáo sư), và professor (giáo sư). Nếu một người có thành tích tốt thì để đi hết đoạn đường từ tutor lên professor cũng phải tốn ít nhất 15-20 năm. Rất nhiều người chỉ dừng lại ở chức associate professor và nghỉ hưu. Nhưng trong thực tế cũng có những trường hợp bổ nhiệm "thần tốc" trong hệ thống đại học. Và, những bổ nhiệm này hoàn toàn được phê chuẩn nghiêm chỉnh. Ở đây, tôi chỉ đề cập đến những trường hợp [có thể xem là] ngoại lệ trong việc bổ nhiệm chức vụ giáo sư ở vài đại học danh tiếng ở Úc.

Trường hợp 1: từ giám đốc tập đoàn thành giáo sư hiệu trưởng đại học.

Chúng ta thường nghĩ rằng hiệu trưởng đại học phải là người trong khoa bảng, và chức danh tối thiểu phải là professor hay associate professor. Đó là cách hiểu cổ điển và "cấp thấp"; đối với đại học hiện đại được xem là một "tập đoàn", thì việc bổ nhiệm người ngoài đại học là chuyện khá bình thường. Ví dụ như Đại học New South Wales (nay đổi tên chính thức là "UNSW Sydney") từng có tiền lệ bổ nhiệm một tổng giám đốc của một tập đoàn báo chí Fairfax làm hiệu trưởng và giáo sư đại học. Thật ra, trước khi làm tổng giám đốc của Fairfax, ông cũng từng có thời làm giám đốc trường quản trị kinh doanh của UNSW Sydney. Ông có bằng MBA nhưng không có bằng tiến sĩ. Nhưng khi ông được bổ nhiệm hiệu trưởng của UNSW Sydney, thì người ta phải tìm cho ông một chức danh cao nhất, và đó là "professor". Tuy nhiên, ông ít khi nào dùng danh xưng này trong văn bản hay trong các hội nghị.

Trường hợp 2: chuyên viên cấp trung trở thành giáo sư đại học và nắm giữ phần nghiên cứu khoa học.

Chuyện có vẻ khó tin, nhưng hoàn toàn có thật ở một đại học Úc. Anh ấy là một chuyên gia về máy tính và từng làm việc cho một tập đoàn máy tính lừng danh của Mĩ. Anh ấy chưa có bằng tiến sĩ, nhưng có bằng cao học (masters). Anh ấy được đánh giá và có tiếng là một nhà quản lí giỏi. Thế là đại học bổ nhiệm anh ấy vào chức phó hiệu trưởng, phụ trách mảng nghiên cứu khoa học. Nhưng ở chức vụ đó thì phải có một chức danh khoa bảng cho xứng đáng để ăn nói với các giáo sư thứ thiệt. Thế là trường đại học đề bạt anh ấy lên chức giáo sư, mà là "full professor" mới oai chứ! Tôi chưa thấy một đại học nào khác ở Úc có trường hợp này.

Trường hợp 3: từ lecturer lên thẳng professor.

Trong hệ thống chức vụ khoa bảng (bây giờ người ta sửa lại là 'học thuật'!) ở Úc thì một nghiên cứu sinh sau khi tốt nghiệp tiến sĩ và đã qua hậu tiến sĩ, phải "leo" 3 bậc (lecturer, senior lecturer, và associate professor) trước khi đến chức professor, và mỗi bậc cần khoảng 3-5 năm. Nhưng tại một trường đại học có tiếng của Úc, có một tiến sĩ được bổ nhiệm thần tốc, không thông qua những nấc thang khoa bảng bình thường. Anh ấy là một lecturer thuộc một trường đại học trong nhóm Go8 (tức "Group of Eight", nhóm 8 trường đại học hàng đầu của Úc [1]), với thành tích khoa học rất bình thường. Anh ấy không xin được tài trợ, công bố bài báo ở tập san bậc trung và thấp, nói chung là chẳng có gì nổi trội. Nhưng đùng một cái, trường kia mới thành lập một trung tâm nghiên cứu về một lĩnh vực thời thượng và cần người làm giám đốc. Thế là anh ấy được mời về làm giám đốc, và được thăng chức thẳng lên professor. Quá trình thăng chức cho anh ấy làm nhiều người trong khoa ngạc nhiên, nhưng nói chung chẳng mấy ai ganh tị, vì họ thấy anh ấy may mắn và nói cho cùng thì "việc ai nấy làm." Chẳng ai bỉu môi hay so đo kiểu "anh ấy mà cũng là giáo sư!"

Trường hợp 4: bổ nhiệm giáo sư làm quản lí.

Nhiều trường đại học ngày nay, như nói trên, là những tập đoàn giáo dục. Trong cái tập đoàn đó, ngoài giảng dạy và nghiên cứu khoa học, việc kinh doanh và đem tiền về cho đại học trở thành một áp lực cho các giáo sư. Do đó, đại học thành lập rất nhiều doanh nghiệp nhỏ trong đại học nhưng mang những cái tên rất khoa học. Thường, các "giáo sư truyền thống" không có khả năng quản lí nên họ hoặc là làm ăn thua lỗ, hoặc không phát triển được doanh nghiệp. Trong bối cảnh như thế, trường đại học có xu hướng bổ nhiệm các chuyên gia từ kĩ nghệ làm giám đốc các doanh nghiệp con, và vì trong đại học, nên phải cho họ một chức danh khoa bảng. Chức danh cao nhất là giáo sư. Đó chính là lí do tại sao có nhiều người mang danh giáo sư nhưng họ chủ yếu làm quản lí chứ không giảng dạy và rất ít nghiên cứu.

Trường hợp 5: bổ nhiệm giáo sư với thành tích khoa học cấp giảng viên.

Tại một đại học trong nhóm Go8 của Úc mới có một trường hợp cũng gây ngạc nhiên cho nhiều người trong giới khoa bảng vì người được bổ nhiệm chức vụ professor có thành tích khoa học rất rất khiêm tốn. Như là một qui ước bất thành văn, một giáo sư thực thụ (full professor) ở Úc phải có ít nhất 50 bài báo khoa học (thường là 100 trở lên), và tập san công bố phải thuộc loại "coi được". Đó là chưa kể đến thành tích ... xin tiền. Thế nhưng người đó là một associate professor trong một ngành khoa học xã hội, với số công trình (bài báo) nghiên cứu chưa đầy con số 5 và chưa bao giờ có một bài báo nào trên tập san ISI, và thành tích xin tài trợ từ các cơ quan như ARC là zero. Thế nhưng vì lí do nào đó mà không ai biết được, trường đề bạt người đó lên chức giáo sư thực thụ. Sự đề bạt cũng làm nhiều người cao mày, nhưng rồi ai cũng nhún vai nói "tại thời thế, thế thời phải thế"!

Trường hợp 6: bổ nhiệm giáo sư để ... bóc lột.

Một dạng bổ nhiệm khác cũng phi truyền thống là "conjoint" hay "adjunct". Đây là những trường hợp mà đương sự là một nhà khoa học, thường có bằng tiến sĩ (nhưng không nhất thiết), được các đại học bổ nhiệm làm "conjoint professor" hay "adjunct professor", có thể tạm dịch là "giáo sư liên kết". Những người này thường là các bác sĩ cao cấp trong các bệnh viện, hay các chuyên gia cao cấp trong kĩ nghệ, họ có công đóng góp cho đại học qua việc nhận sinh viên về làm thực hành. Đại học bổ nhiệm họ không qua phỏng vấn; họ chỉ cần điền một cái đơn, và hội đồng khoa bảng của đại học xem xét và bổ nhiệm. Tiêu chuẩn bổ nhiệm chủ yếu là đóng góp cho trường qua đào tạo, chứ không quan tâm mấy đến nghiên cứu khoa học. Do đó, ở các trường y ở nước ngoài có rất nhiều giáo sư, nhưng họ chỉ tồn tại ở dạng liên kết, vì họ "đóng đô" ở bệnh viện hay viện nghiên cứu. Họ không nhận lương của đại học, nhưng khi họ nghiên cứu và công bố khoa học thì đại học yêu cầu họ phải ghi tên đại học trong bài báo! Nói cách khác, đây là một hình thức bóc lột tri thức rất tuyệt vời! Đại học không trả lương cũng chẳng cho phụ cấp gì cả, mà chỉ trao cho cái chức danh "conjoint professor" và kẻ được trao chức danh phải làm việc cho họ. Hiếm thấy cách bóc lột nào mà "đúng qui trình" đến như thế.

Trên đây chỉ là 6 trường hợp cho 6 loại giáo sư đại học ở Úc. Nó nói lên rằng chức danh hay chức vụ giáo sư ở nước ngoài rất đa dạng. Không phải ai mang cái danh xưng "professor" đều có thành tích khoa học như nhau. Lí do là vì mỗi trường có một bộ tiêu chuẩn riêng, trường danh tiếng và nặng về nghiên cứu khoa học có tiêu chuẩn có thể cao hơn trường kém danh tiếng. Thật ra, ngay cả trong trường thì bộ tiêu chuẩn cũng khác nhau giữa các khoa và chuyên ngành. Đó chính là lí do tại sao có người bên Việt Nam hỏi "sao giáo sư nước ngoài mà lí lịch khoa học mỏng thế". Do đó, không nên nói chung chung rằng "nước ngoài người ta làm như thế," vì nó còn phụ thuộc vào "nước ngoài" là nước nào.

Nói là ở Úc, nhưng tôi biết một số nước tiên tiến trên thế giới cũng có những bổ nhiệm phi truyền thống như vừa đề cập. Khi đại học người ta phát triển cao và có tiếng, những qui định chỉ là để tham khảo chứ không phải để tuân theo một cách máy móc. Họ đặt ra qui định thì họ có thể sửa qui định. Như vậy, các bạn thấy các đại học danh tiếng họ chẳng mấy quan tâm đến các tiêu chuẩn và qui trình cứng nhắc. Chẳng cần phải có văn bằng tiến sĩ mới trở thành giáo sư. Có khi chẳng cần phải "leo" từng nấc thang khoa bảng, mà có thể đề bạt vào chức vụ thích hợp khi có nhu cầu.

Chỉ có những người cấp thấp hay quá bận tâm với những tiêu chuẩn cân đo đong đếm hay danh xưng cá nhân, nên hiểu chưa đúng về chức danh giáo sư thời nay. Theo họ, giáo sư là chức vụ hay chức danh dành cho người giảng dạy và/hay nghiên cứu khoa học. Đó là một cách hiểu cũ, không còn thích hợp cho ngày nay nữa. Trong thực tế, các đại học phương Tây (như Úc này) có 3 ngạch giáo sư. Ngạch 1 dành cho những người nghiên cứu khoa học; ngạch 2 dành cho những người giảng dạy và họ ít làm nghiên cứu khoa học; ngạch 3 là những người làm quản lí và dịch vụ, họ chẳng giảng dạy cũng chẳng làm nghiên cứu khoa học, nhưng họ là quan chức cao cấp và có công lớn gầy dựng đại học, nên họ cũng được đề bạt chức danh professor. Không nên quá bận tâm với những chức danh hoặc danh xưng phù phiếm, mà nên quan tâm đến cống hiến mang tính thực chất. Nói cho cùng thì mức độ đóng góp (chứ không phải chức danh) vào sự phát triển của khoa học và giáo dục là một thước đo chuẩn nhất và quan trọng nhất. Chạy theo những danh xưng và tranh cãi về tiêu chuẩn máy móc chỉ làm cho người ta thiếu tập trung -- thậm chí quên lãng -- khái niệm cống hiến. 

===

[1] Các đại học trong nhóm Go8 bao gồm ANU, USydney, UNSW Sydney, UMelbourne, Monash, UQ, Adelaide, và Western Australia. Đây là các đại học 'nghiên cứu', và tiêu chuẩn về chức vụ giáo sư của họ khác với các trường ngoài Go8.



2 comments:

Pediatrician Tran said...

Cám ơn thâỳ về thông tin hữu ích trên ạ. Chúc thầy sức khoẻ!

Quang Đức said...

Cảm ơn Thầy về thông tin rất hữu ích. Thầy có thể cho thể cho em góp ý một chút là không nên sử dụng từ "người cấp thấp", nếu là em cảm nhận thì có sự phân biệt đối xử ở đây. Em theo dõi rất nhiều bài trên blogger của Thầy, thỉnh thoảng có từ này ở các bài chia sẻ quan điểm của thầy. Từ thay thế thì em chưa nghĩ ra do tùy từng hoàn cảnh và quan điểm của Thầy.
Hi. Em rất mong đọc được nhiều bài quan điểm của Thầy để củng cố kiến thức cho em cũng như mọi người quan tâm.
Chúc thầy mạnh khỏe!